مرکز مطالعات استراتژیک بگین-سادات (BESA) در گزارشی تلاش کرده مزایا و نقاط قوت آذربایجان را به عنوان یکی از همپیمانان اسرائیل به دولت جدید ترامپ یادآوری کند. این گزارش که با عنوان “آذربایجان: یکی از ارکان سیستم امنیت منطقهای اسرائیل – مروری کوتاه برای دولت ترامپ” توسط زیو (ولادیمیر) خانین و الکس گرینبرگ نوشته شده بازتابی از رویکرد رژیم صهیونیستی نسبت به آذربایجان است.
گزارش با این عنوان شروع شده است: “امنیت اسرائیل به عنوان متحد اصلی ایالاتمتحده در خاورمیانه، یکی از اصول دولت ترامپ است. اظهارات نزدیکان ترامپ نیز بهوضوح نشان میدهد که دکترین او شامل مفاد توسعه توافقنامه ابراهیم خواهد بود. در این زمینه، رهبری اسرائیل و دیپلماسی ملی – اعم از دولتی و عمومی – باید به طور عاقلانه توجه واشنگتن را به آن دسته از بازیگرانی معطوف کنند که در چشمانداز ژئوپلیتیکی مدیترانه شرقی و آسیای غربی مشارکت راهبردی طولانی مدت با اورشلیم دارند و میتوانند در تشکیل دولت یهودی در “خاورمیانه جدید” موردنظر ترامپ نقشآفرینی مثبت داشته باشند.”
کارشناسان این اندیشکده براینباورند که: “«آذربایجان بهدلیل داشتن طولانیترین و جامعترین تفاهمنامه همکاری مشترک با اسرائیل در میان ملتهای مسلمان، شایسته توجه ویژه است.»
در دیدار دسامبر 2024 با رئیسجمهور آذربایجان، رهبران کمیته روابط عمومی آمریکا و اسرائیل (آیپک) اذعان کردند که ایالات متحده به طور کامل از حمایت دیرینه آذربایجان از اسرائیل و کمک به ثبات منطقه قدردانی نکرده است. روزنامه معاریو که این نشست را پوشش میداد، خاطرنشان کرد: «برای دولت ترامپ و دولت اسرائیل، آذربایجان ارزش قابلتوجهی دارد.»
معاریو تاکید میکند که در پسزمینه تضعیف نفوذ ایران در خاورمیانه، «رهبر آذربایجان قادر است به کاهش تنشها در منطقهای که دولت آمریکا آن را دارای اهمیت استراتژیک بالایی میداند کمک کند.» “
در این گزارش نقاط قوت آذربایجان برای رژیم صهیونیستی بهصورت زیر دستهبندی شده است:
“- تنها کشوری در جهان که 30 سال شراکت نظامی- استراتژیک با متحد کلیدی ایالاتمتحده در خاورمیانه داشته است و در عینحال با دو رقیب ژئوپلیتیکی آمریکا یعنی روسیه و ایران همسایه است.
– آذربایجان با ایران 765 کیلومتر مرز مشترک دارد که تهران تنها 365 کیلومتر با آن فاصله دارد. آذربایجانیهای ایران، بزرگترین اقلیت ایران بوده و تقریباً 20 درصد از جمعیت ایران (17.7 میلیون) را تشکیل میدهند.
– برای امنیت انرژی اروپا حیاتی است و نفت و گاز 17 کشور اتحادیه اروپا را به عنوان جایگزینی کلیدی برای روسیه تامین میکند.
– قطب مهم تجارت ترانزیت منطقهای است و از نظر قلمرو، جمعیت، اقتصاد و قدرت نظامی بزرگترین کشور قفقاز جنوبی است.
– یک کشور سکولار با اکثریت مسلمان و ستون محتاطانه امنیت منطقهای اسرائیل و کلید امنیت ایالات متحده بوده است.
– تنها کشور مسلمان در جهان که از اسرائیل در جنگ علیه حماس و حزبالله حمایت میکند.”
دلایل اثبات اهمیت ویژه آذربایجان برای امنیت ملی و توان دفاعی منطقهای دولت یهود نیز اینگونه بیان میشود:
“از دهه 1990، آذربایجان کلید امنیت انرژی اسرائیل بوده است. یک منبع ارشد اطلاعاتی اسرائیل به اسرائیلهیوم گفت که منابع آذربایجان حتی قبل از عادیشدن روابط اعراب (1994) و کشف میدانهای گازی بزرگ توسط اسرائیل (1999-2009) بسیار مهم بوده است. انرژی آذربایجان اقتصاد اسرائیل را در دهههای 1990 و 2000 تقویت کرده و در طول انتفاضه دوم (2000-2004) تنها شریک قابلاعتماد اسرائیل در جهان اسلام بوده است. سفیر رژیم صهیونیستی در باکو خاطر نشان کرد: ما معتقدیم که دوستی واقعی در مواقع ضروری آزمایش میشود و فکر میکنم این دوستی بین کشورهای ما در آن دوران حساس به اثبات رسیده است.
اسرائیل هیوم در سال 2019 گزارش داد که آذربایجان بیش از 60 درصد بنزین مصرفی اسرائیلیها را تامین میکند. گابی اشکنازی وزیر امور خارجه در سال 2021 اظهار داشت: آذربایجان متحد، دوست و بزرگترین تامینکننده منابع انرژی اسرائیل است. در سال 2022، وبسایت Zman.co.il اعلام کرد: «بخش اعظمی از سوخت اسرائیل از طریق آذربایجان تامین میشود – از بنزین برای خودروهای شخصی گرفته تا سوخت جت برای هواپیماهای جنگنده نیروی هوایی.» همانطور که واینت در سال 2024 اشاره کرد، در طول اوج جنگ و زمانیکه نیروهای مسلح اسرائیل به تامین بیوقفه سوخت نیاز داشتند، آذربایجان صادرات نفت خود به این کشور را تا 55 درصد افزایش داد.
از اواخر دهه 2000، آذربایجان یکی از بزرگترین واردکنندگان محصولات نظامی اسرائیل بوده است، به طوریکه 60 تا 69 درصد از واردات نظامی این کشور در دهه 2010 توسط اسرائیل تامین شده است. توافقنامه جدیدی نیز در سپتامبر 2024 بیت دو کشور منعقد گردید که علاوهبر میلیاردها دلار درآمدزایی برای اسرائیل موجب اشتغالزایی، تامین مالی توسعههای نظامی و کمک به پروژههای حیاتی امنیت اسرائیل گردید.
آذربایجان یکی از شرکای اصلی اسرائیل علیه ایران است و در حالیکه ایران را یک تهدید وجودی میداند سالها با ایران همکاری نیز داشته است. اعضای کنست در سال 2023 در پیامی جمعی به همتایان آذربایجانی خود اعلام کردند: «ما یک دشمن خطرناک مشترک داریم: ایران که تهدیدی برای نابودی هر دو ملت است.»
پایه و اساس این مشارکت برای مقابله با تهدید ایران، 30 سال پیش در اکتبر 1995، در جریان دیداری در نیویورک بین اسحاق رابین نخستوزیر اسرائیل و حیدر علیاف رئیس جمهور آذربایجان بنا نهاده شد. در این دیدار حیدر علیاف تأکید کرد که کشور او دارای موقعیت بسیار خوبی است و مرز طولانی و پرتنش آذربایجان با ایران و درخواست کمک در حوزه امنیتی زمینه شکلگیری این همکاری را فراهم آورد. در سال 1997، بنیامین نتانیاهو برای گفتگو با حیدر علیاف به آذربایجان سفر کرد و این دیدار انگیزه قابلتوجهی برای مشارکت استراتژیک بین دو کشور ایجاد کرد.
در ادامه انستیتو واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک (WINEP) مدعی شده است: “از اکتبر سال 2003، زمانیکه الهام علیاف رئیسجمهور آذربایجان شد، ایران همواره در تلاش بوده با ارعاب و تهدید آذربایجان را از همکاری با اسرائیل بازدارد. در این راستا در آگوست سال 2004 گروهی از افسران بلندپایه نظامی ایران از باکو بازدید کرده و از آذربایجان خواستند که همکاری امنیتی با اسرائیل را متوقف کند و از دریافت افسران نظامی و اطلاعاتی اسرائیل خودداری کند…
در ژوئن سال 2006، بنیامین بن الیزر، وزیر امور زیرساختهای رژیم صهیونیستی اظهار داشت: «آذربایجان کشوری مسلمان با جمعیت شیعه و هم مرز با ایران است. موقعیت این کشور برای ما بسیار جالب است.» مقامات دولتی در بیتالمقدس اعتقاد دارند در صورت اجرای عملیات آمریکایی یا آمریکا و اسرائیل علیه ایران میتوانند از خاک آذربایجان در راستای نیل به اهداف خود استفاده کنند.
در دسامبر سال 2006، سرتیپ اودید تیرا تاکید کرد: «ما باید با آذربایجان برای استفاده از پایگاههای هوایی در خاک آذربایجان هماهنگ باشیم و از حمایت اقلیت آذری در ایران نیز بهره ببریم.»
در سال 2008، وزیر امور خارجه تزیپی لیونی اظهار داشت: «روابط بسیار نزدیکی بین اسرائیل و آذربایجان در زمینههای استراتژیک مهم مانند امنیت و اشتراک اطلاعات وجود دارد.»
در سال 2009، معاون سفیر ایالات متحده در باکو، دونالد لو، در توصیف همکاری امنیتی بین اسرائیل و آذربایجان، از قول علیاف در سندی که به وزارت امور خارجه ارسال شد، نقل کرد: « علیاف در یک گفتگوی خصوصی اظهار داشت که این روابط شبیه کوه یخ است و نه دهم آن زیر سطح است.»
در فوریه سال 2012، آسوشیتدپرس اشاره کرد که آذربایجان به پایگاه مهم برای اطلاعات اسرائیل تبدیل شده است. در همان زمان، تایمز به نقل از یکی از عوامل موساد در باکو گزارش داد که دهها عامل اطلاعاتی اسرائیل در آذربایجان فعال هستند. این عامل به این نشریه گفت: «سال گذشته ما حضور خود را افزایش دادیم و این ما را بسیار به ایران نزدیک کرده است.»
در مارس 2012، مجله فارین پالیسی گزارش داد: «اگر جتهای اسرائیلی بخواهند پس از حمله به ایران در آذربایجان فرود بیایند، احتمالاً به آنها اجازه داده میشود. اسرائیل عمیقاً در آذربایجان جای گرفته است.»
سفر وزیر دفاع اسرائیل به باکو در سال 2014 «به عنوان مدرکی برای نشان دادن سطح بالای هماهنگی نظامی بین دو کشور بود.» در آن زمان، وی تأیید کرد که آذربایجان و اسرائیل «درگیر همکاری استراتژیک گسترده هستند.»
در سال 2015، مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS) تاکید کرد که تهدید ایران به عنوان یک عامل متحدکننده عمل میکند، زیرا هر دو کشور آن را به عنوان یک “تهدید وجودی” میدانند. یک تحلیلگر برجسته اطلاعاتی اسرائیل در سال 2016 گزارش داد: «موساد حضور گسترده و قابلتوجهی در آذربایجان دارد.»”
در ادامه گزارش آمده است:
“جنگ دوم قرهباغ در سال2020 موقعیت منطقه ای اسرائیل را مستحکمتر کرد. در طول جنگ، آذربایجان بخش زیادی از خاک خود را که 30 سال با حمایت ضمنی ایران اشغال شده بود، پس گرفت و مرز خود با ایران را 100 کیلومتر افزایش داد. گلوبوس نوشت: در طول جنگ بین آذربایجان و ارمنستان، اسرائیل در کنار آذربایجان قرار گرفت، در حالی که ایران از ارمنستان حمایت کرد. اسرائیل هیوم خاطرنشان کرد: آرزوی ایرانیها برای تضمین موفقیت ارمنیها و حفظ حداقل طول مرز مشترک با آذربایجان، عملاً توسط باکو که در مقیاس وسیع به تسلیحات اسرائیل متکی بود، نافرجام ماند. یوسی کوپرواسر، رئیس سابق اداره تحلیل اطلاعات نظامی AMAN، در ماه فوریه گفت: «ایرانیها آنچه در این جنگ اتفاق افتاد را دوست نداشتند زیرا وضعیت آنها را پیچیده کرد.
اسرائیل هیوم تاکید میکند: اثربخشی دوستی عمیق دو کشور در طول جنگ دوم قرهباغ بر همه جهان آشکار شد و آذربایجان با سلاحهای اسرائیل به پیروزی درخشانی دست یافت. وزیر امور خارجه آذربایجان افزود: آذربایجان در طول جنگ از حمایت واقعی دوست اسرائیلی خود برخوردار شد.
مؤسسه مطالعات امنیت ملی INSS اعتقاد داشت: «نتایج جنگ دوم قرهباغ باعث افزایش تنش بین ایران و آذربایجان خواهد شد.» ایران تلاش کرد باکو را تحت فشار قرار دهد. در سالهای 2021 تا 2022، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دو رزمایش شبیهسازی استقرار نیرو را در نزدیکی مرز آذربایجان برگزار کردند، در حالیکه تهران و گروههای نیابتی آن کمپینهای تبلیغاتی ارعابکنندهای را با هدف رهبری آذربایجان ترتیب داده بودند. آنها مدعی بودند که «علیاف دست نشانده رژیم صهیونیستی است» و «حکومت آذربایجان 30 سال است که در دست صهیونیست هاست.»
نایب رئیس مجلس ایران در هشداری صریح به رهبر جمهوری آذربایجان گفت: «کمی تاریخ معاصر بخوانید تا از سرنوشت رهبرانی که به آمریکا و صهیونیسم اعتماد کردهاند مطلع شوید.»
در ادامه تبلیغات آشکار یهودستیزانه به کار گرفته شد و علیاف در تصویری ترسناک به عنوان یک یهودی مذهبی به تصویر کشیده شد. در همان زمان، در اکتبر 2022، وزیر دفاع رژیم صهیونیستی بنی گانتز از باکو بازدید کرد و بر “اهمیت روابط استراتژیک” بین دو کشور تاکید کرد. یک ماه بعد آذربایجان افتتاح سفارت خود در اسرائیل را اعلام کرد. در سالهای 2023 و 2024، تحرکات و تلاشهای ایران برای ارعاب آذربایجان و قطع روابط این کشور با اسرائیل ادامه یافت.”
گزارش با تلاش آذربایجان برای میانجیگری مابین اسرائیل و ترکیه و عادیسازی روابط ادامه مییابد:
“معاریو در دسامبر سال 2024 گزارش داد: «رئیس جمهور علیاف احتمالاً در در دولت ترامپ دوباره نقشی مشابه به عنوان میانجی ایفا خواهد کرد.»
در طول بحران ترکیه و اسرائیل در سال 2008 تا 2010، آذربایجان برای احیای گفتگو تلاش کرد. در ژوئن 2012، وب سایت IzRus، با تمرکز بر سیاست خارجی اسرائیل در اتحاد جماهیر شوروی سابق، با اشاره به “منابع دیپلماتیک در اورشلیم” گزارش داد: “مقامات در باکو سخت تلاش میکنند تا طرفهای مقابل را آشتی دهند.” در همان سال، مؤسسه مطالعات امنیت ملی INSS خاطر نشان کرد: «با بدتر شدن روابط اسرائیل و ترکیه، ترکیه تمام تلاش خود را برای سرد کردن روابط آذربایجان و اسرائیل به کار بسته است. آذربایجان تاکنون درخواستهای ترکیه را رد کرده است.»
گلوبوس به نقل از مقامات دولتی در اورشلیم با اشاره به اینکه علیاف در حال تلاش برای جلب رضایت اردوغان در عادیسازی روابط است، تاکید میکند: «اقدامات نظامی ارمنستان توسط ایران و روسیه حمایت میشود، در حالیکه آذربایجان توسط اسرائیل و ترکیه حمایت میشود.»
در سال 2021، دستیار رئیسجمهور آذربایجان در روابط ترکیه و اسرائیل تأیید کرد: “ما علاقهمندیم اطمینان حاصل کنیم که متحدان ما نیز روابط دوستانهای با یکدیگر دارند.»
تلاش برای عادیسازی روابط بین ترکیه و اسرائیل در نوامبر 2021 الی مارس 2022 با مشارکت ضمنی سرویس اطلاعات خارجی آذربایجان صورت گرفت که روابط نزدیکی با موساد و MIT دارد.
در پاییز سال 2022 مؤسسه مطالعات امنیت ملی INSS بیان کرد: «این واقعیت که آنکارا و اورشلیم هر دو به عنوان متحدان مهم باکو تلقی میشوند و پیروزی آذربایجان در جنگ دوم قرهباغ تا حدودی به کمکهای دریافتی از این دو کشور نسبت داده میشود، از جمله عواملی بود که به گرم شدن روابط ترکیه و اسرائیل در طول سال گذشته کمک کرد.» در اکتبر 2022، در جریان سفر بنیگانتز به باکو، آذربایجان خواستار تجدید روابط نظامی اسرائیل و ترکیه شد که منجر به اولین سفر وزیر دفاع اسرائیل به آنکارا در 12 سال گذشته گردید.
کارشناسان مرکز مطالعات استراتژیک بگین- سادات (BESA)، آذربایجان را نمونهای موفق از همزیستی مسالمتآمیز مسلمانان و یهودیان میدانند که روابط اسرائیل و مسلمانان را تقویت میکند و میگویند: «یک قرن قبل از انعقاد پیمان ابراهیم، آذربایجان اولین کشور مسلمان مدرنی بود که چنین همکاری را با حضور نمایندگان یهودیان در پارلمان، نقشهای ارشد دولت و رهبری نهادهای دولتی در دوران جمهوری دموکراتیک آذربایجان به نمایش گذاشت. آذربایجان تنها کشور مسلمان با یک شهرک بزرگ یهودی با بیش از 3000 سکنه است. همچنین این کشور تنها سرزمینی در جهان اسلام است که نام خیابانها در آن به زبان عبری نیز نمایش داده شده است. همانطور که اسرائیل هیوم گزارش داد، آذربایجان تنها کشور مسلمان در جهان است که در آن در جشنها و راهپیماییهای بزرگداشت پیروزیهای نظامی، ساکنان محلی پرچمهای اسرائیل را به نمایش میگذارند.»
در دسامبر سال 2024، رهبران آیپک یادآوری کردند که پس از تهاجم حماس به جنوب اسرائیل در 7 اکتبر 2023، شهروندان آذربایجانی برای ادای احترام به قربانیان، گل آورده و شمع روشن کردند و حتی نمایندگان پارلمان آذربایجان نیز با اسرائیلیها ابراز همدردی و همبستگی کردند.
این نگرش منحصر به فرد و مثبت نسبت به دولت یهود، که در جهان اسلام بینظیر است، نشاندهنده رابطه استثنایی آذربایجان با اسرائیل است. در سال 2012، آویگدور لیبرمن وزیر امور خارجه اسرائیل اظهار داشت که آذربایجان میتواند به عنوان میانجی بین اسرائیل و جهان عرب عمل کند.
در سال 2020، دکتر بارام از مؤسسه تحقیقاتی ترومن در دانشگاه عبری اورشلیم تأکید کرد: «آذربایجان نقشی پشت پرده در تسهیل روابط اسرائیل با کشورهای خلیجفارس و کشورهای مسلمان میانهرو ایفا کرده است. من خودم شاهد دیدارهایی در باکو بین اسرائیلیها و شخصیتهای ارشد جهان عرب بودم. بلافاصله پس از امضای توافقنامه ابراهیم، باکو به یکی از اولین مراکز برقراری تماس بین دیپلماتهای اسرائیلی و امارات تبدیل شد.»
در سال 2023، رئیس جمهور هرتزوگ، خطاب به رئیس جمهور علی اف، اظهار داشت: «بر کسی پوشیده نیست که کشور شما یک ملت مسلمان است و اکثریت جمعیت آن شیعه هستند. با وجود این، عشق و علاقه بین مردمان ما نمونهای از این است که چگونه میتوانیم جهان را تغییر دهیم و به جلو برویم. همانطور که معاریو در دسامبر 2024 تاکید کرد، آذربایجان به عنوان “الگوی موفق همزیستی” بین مسلمانان و یهودیان عمل میکند.»”
منبع:
Vladimir (Ze’ev) Khanin, “Azerbaijan: One of the Pillars of Israel’s Regional Security System – A Brief Overview for the Trump Administration”, The Begin-sadat Center for Strategic Studies (BESA), January 15, 2025
