گابن کجاست؟
گابن کشوری کوچک در سواحل غربی آفریقاست که 2 ملیون و سیصد هزار نفر جمعیت و 270 هزار کیلومتر مربع مساحت دارد. حدود 80 درصد جمعیت گابن مسیحی و 10 درصد آن مسلمان هستند. زبان رسمی گابن فرانسوی است.
این کشور در سال 1960 در ظاهر از فرانسه استقلال پیدا کرد اما عملاً تفاوت چندانی با دوران استعمار پیدا نشد. چهار سال پس از استقلال، هنگامی که نظامیان گابن یک کودتا طراحی کرده بودند فرانسه با نیروهای نظامی خود از تغییر حکومت گابن جلوگیری کرد. از آن سال تا سال 2023 گابن دو رئیس جمهور داشته: عمر بونگو و پسرش علی بونگو. در سال 2023 هم پسردایی یا پسرخاله علی بونگو کودتا کرده و تا امروز رئیس جمهور دولت انتقالی است. بهنظر نمیرسد حکومت پسرخاله هم تهدیدی برای تداوم حضور فرانسه در گابن باشد.
در سال 2023 با وجود کاهش نسبی تولید نفت به روزانه حدود 200 هزار بشکه، همین مقدار تقریبا 40 درصد تولید ناخالص ملی، 70 درصد صادرات و 50 درصد درآمدهای دولت گابن را تشکیل داده است. بعد از نفت منگنز و چوب دو محصول شاخص گابن است. [1]
حجم تولید ناخالص سرانه گابن در جایگاه پنجم آفریقاست، ولی توزیع ثروت به گونهای است که 20 درصد جمعیت 90 درصد درآمدها را دارند و یک سوم جمعیت فقیر هستند.[2] گابن با گستردگی فساد اقتصادی، پارتیبازی و ارعاب و ترور مخالفان، بهشت استعمارگران است.[3] یکی از آمارهای جالب توجه این است که با وجود جمعیت کم و منابع نفتی نسبتاً فراوان، مردم گابن بیش از 70 درصد انرژی خود را از طریق سوزاندن چوب و زباله تأمین میکنند و یک سوم جمعیت به برق دسترسی ندارند. [4]
وضعیت صادرات نفت گابن به رژیم صهیونیستی
در سال ۲۰۲۳، گابن با صادرات ۵.۸۴ میلیارد دلار نفت خام، بیست و هفتمین صادرکننده بزرگ نفت خام در جهان بود. مقاصد اصلی صادرات نفت خام گابن عبارت بودند از: چین (۱.۷ میلیارد دلار)، اندونزی (۸۶۷ میلیون دلار) و اسرائیل (۶۸۰ میلیون دلار). سریعترین رشد در صادرات نفت خام گابن بین سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ به ترتیب عبارتند از: اندونزی با رشد ۴۸۱ میلیون دلاری، اسرائیل با رشد ۴۵۶ میلیون دلاری و تایلند با رشد ۱۷۵ میلیون دلاری. در همین بازه چین با کاهش 401 ملیون دلاری بیشترین کاهش را در واردات نفت از گابن داشته است.[5]
بنابراین در سال 2023 گابن بیش از 20 درصد نفت رژیم صهیونیستی را تأمین کرده است. واردات نفت رژیم از گابن از سال 2022 آغاز شده. طبق گزارش گلوبز علت روی آوردن مقامات رژیم به نفت گابن قطع شدن واردات نفت از کردستان عراق از مارس 2023 بود؛ این تغییر نتیجه تصمیم دولت عراق بر عدم اجازه به اقلیم کردستان برای فروش نفت به صورت مستقل بود.[6] طی سال 2023 صادرات نفت گابن به اسرائیل با بیش از 300 درصد رشد در مقام اول رشد صادرات نفت به اسرائیل قرار داشته است.[7] جالب است که در همین بازه رتبه دوم را نیجریه داشته و حدود 17 درصد نفت اسرائیل را تأمین کرده است، در حالی که نیجریه هم تا سال 2020 هیچ نفتی به اسرائیل صادر نمیکرده.[8] بنابراین به نظر میرسد سهم تأمینکنندگان آفریقایی در تأمین نفت اسرائیل به صورت قابلتوجهی در حال افزایش است.[9]
محمولههای نفتی گابن برای اسرائیل در روال عادی از مبدأ دو بندر گامبا (Gamba) و کپلوپز (Cap Lopez) و همچنین مستقیما از یک میدان فراساحلی متعلق به شرکت بیدبلیو انرژی (BW Adolo FPSO) به مقصد بنادر پورتسعید (مصر)، حیفا و اشدود ارسال میشود.[10] علاوه بر این اطلاعات موجود نشان میدهد محمولههایی از گابن در قبرس تخلیه شده و مجدداً به مقصد اسرائیل بارگیری شده است.[11]
نگاهی به فعالیت شرکتهای نفتی در گابن
شرکت نفت گابن در سال ۲۰۱۱ برای مالکیت و مدیریت سهام دولتی در میادین نفتی و همچنین درآمدهای حاصل از آن تأسیس شد. این شرکت جانشین شرکت ملی نفتی است که در سال ۱۹۸۷ منحل شد و پس از آن تا سال 2011 گابن در حوزه نفت شرکت ملی نداشت! این شرکت در سالهای اول عمدتاً بر فروش نفت خام تولید شده توسط شرکتهای بینالمللی متمرکز بود، یعنی شل (Shell)، توتال (Total) و پرنکو (Perenco) که 75 درصد نفت گابن را تولید میکردند.[12]
اما از سال 2014 صنعت نفت گابن شاهد تحولات قابل توجهی بود. شرکتهای بزرگ یا به طور کامل گابن را ترک کردند یا روی داراییهای منتخب تمرکز کردند. شل که بزرگترین میادین گابن را در اختیار داشت، در سال ۲۰۱۷ تمام داراییهای خود را به شرکت آسالا انرژی (Assala Energy) فروخت. آسالا که صرفا در گابن فعالیت دارد، متعلق به گروه سرمایهگذاری آمریکایی کارلایل (Carlyle) بود. با خرید داراییهای شل بلافاصله آسالا پس از پرنکو به دومین تولیدکننده نفت گابن تبدیل شد.
همچنین شرکت فرانسوی-انگلیسی پرنکو از سال ۲۰۱۸ تا 2020 چندین میدان نفتی گابن را از توتال خریداری کرد. در نتیجه توتال پس از ۸۵ سال فعالیت در گابن به یک شرکت متوسط تبدیل شد. بنابراین دو تولیدکننده بزرگ نفت گابن، یعنی توتال و شل، با پرنکو و آسالا جایگزین شدند.[13]
عقبنشینی شرکتهای بزرگ به تازهواردان این امکان را داده است که سهم بیشتری از این بازار را به دست آورند. ازجمله شرکت نروژی بیدبلیوانرژی (BW Energy) که در سال 2023 روزانه 17100 بشکه نفت تولید کرده است.[14] همچنین شرکتهای بینالمللی دیگری از جمله شرکت فرانسوی مورل اند پروم (Maurel and Prom)، شرکت پتروناس (Petronas) از مالزی، شرکت اویلیبیا (Oilibya) از لیبی و آداکس (Addax) زیرمجموعه سینوپک (Sinopec) از چین نیز در گابن فعالیت دارند. از این میان دولت گابن از سال 2013 به صورت مداوم با فعالیت شرکت چینی مقابله کرده است.[15]
در سال ۲۰۱۹، همه تولیدکنندگان بزرگ نفت در گابن عملیات حفاری انجام دادند ولی طبق اظهارات آنها تعداد نتایج دلگرمکننده اندک بوده. با این حال وزیر نفت گابن میگوید: «آنچه تاریخ کشف نفت در گابن به ما آموخته این است که سطح ذخایر بارها و بارها دست کم گرفته شده… وقتی اولین اکتشافات نفتی انجام شد، میگفتند میدانها کوچک و غیرتجاری است، اما تصمیم گرفتند که به تولید بپردازند. بیش از ۵۰ سال پس از اولین اکتشاف، برخی از این میدانها هنوز در حال تولید هستند و معلوم شد که بزرگترین میدانهای جنوب صحرای آفریقا هستند.»[16]
و اما از سال 2024 شرکت نفت گابن با حمایت یک شرکت قبرسی خریدهای بزرگی داشته است. شرکت نفت گابن در سال 2024 داراییهای آسالا انرژی را از گروه آمریکایی کارلایل خریداری کرد.[17] این خرید با حمایت مالی گروه گانور (Gunvor Group Ltd) انجام شد.[18] گروه گانور یک شرکت چندملیتی تجارت انرژی است که در قبرس ثبت شده و دفتر آن در سوئیس مستقر است. جالب است که طبق اطلاعات موجود قبرس به تانکرهای تأمین کننده نفت خام اسرائیل از مبدأ گابن، نیجریه و قزاقستان خدمات حمل و نقل دریایی ارائه میدهد و در مجموع از اکتبر 2023 تا جولای 2024 بیش از 20 درصد نفت اسرائیل در قبرس تخلیه شده و از آنجا به مقصد اسرائیل بارگیری شده است.[19]
علاوه بر این، در ماه مه ۲۰۲۵، گانور معامله بزرگ دیگری را تسهیل کرد که در آن شرکت نفت گابن ۲۲۰ میلیون دلار از یک معامله ۳۰۰ میلیون دلاری را از طریق تسهیلات پیشپرداخت تضمینشده از یک شرکت تابعه گانور در خاورمیانه تأمین کرد. این معامله برای تملک داراییهای شرکت تولو اویل (Tullow Oil) در گابن بوده که یک شرکت چندملیتی اکتشاف نفت و گاز است که در ایرلند تأسیس شده و دفتر مرکزی آن در لندن قرار دارد. این معامله دومین فعالیت مهم گانور پس از کودتای ۲۰۲۳ در گابن محسوب میشود.[20]
از گابن تا دیمونا: نگاهی به سابقه و عمق روابط رژیم صهیونیستی و گابن
با نگاهی به سابقه روابط گابن با رژیم صهیونیستی یکی از قدیمیترین اسنادی که وجود دارد موافقتنامهای است که سال 1962 یعنی دو سال پس از استقلال ظاهری گابن از فرانسه، وزیر خارجه این کشور در سفر به فلسطین اشغالی با وزیر خارجه رژیم صهیونیستی امضا کردند، مبنی بر آموزش نیروی انسانی گابن توسط متخصصان اسرائیلی در زمینههای صنعت، کشاورزی، سلامت، فرهنگ و دانش، حمل و نقل زمینی و هوایی و دریایی.[21] [دانلود گزارش] هرچند به نظر میرسد وعدههای اسرائیل هیچگاه جامه عمل نپوشید، ولی از آن سو گابن برای اسرائیل منافع راهبردی داشته است. برای درک عمق این رابطه لازم است به بدو تشکیل رژیم صهیونیستی یا حتی پیش از آن رجوع کنیم:
شیمون پرز (Shimon Peres) وزیر جنگ، نخستوزیر و رئیس جمهور سابق رژیم در مصاحبهای گفته که بنگوریون (David Ben-Gurion) اعتقاد داشت «آنچه طبیعت ما را از آن محروم ساخته، دانش میتواند جبرانش کند.»[22] در همین راستا حتی پیش از اعلامیه تشکیل اسرائیل در سال ۱۹۴۸ بنگوریون برخی از دانشمندان یهودی را با ماموریت توسعه برنامه هستهای استخدام کرده بود. در سال ۱۹۴۹ به هِمِد گیمِل (Hemed Gimmel) که واحدی علمی در ارتش اسرائیل بود، دستور داده شد با هدف یافتن منابع اورانیوم یک بررسی زمینشناسی از صحرای نقب انجام دهد. اما نتیجه امیدبخش نبود؛ اورانیوم در ذخایر فسفات به مقدار ناچیزی وجود داشت.[23]
در همان دوران چند دانشجوی اسرائیلی به خارج از کشور اعزام شدند، از جمله یک دانشجو برای تحصیل تحت نظارت انریکو فرمی (Enrico Fermi) خالق اولین راکتور هستهای، به دانشگاه شیکاگو اعزام شد. چند سال بعد در سال ۱۹۵۲، همد گیمل از ارتش به وزارت جنگ منتقل شد و به نام اِمِت (Emet) به عنوان بخش «تحقیقات و زیرساختها» به فعالیت ادامه داد. در همان سال «کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل» به صورت مخفیانه تأسیس شد.[24]
با پیشرفت کارهای علمی، شیمون پرز که اوایل دهه 1950 وزیر جنگ اسرائیل بود توانست زمینه همکاری با فرانسه در فناوری هستهای را فراهم کند. در آن دوران فرانسه متحد نزدیک و تأمینکننده اصلی تسلیحات اسرائیل بود و اسرائیل متقابلاً در مستعمرات بیثبات فرانسه در شمال آفریقا، در زمینه اطلاعاتی با فرانسه همکاری میکرد. در چنین فضایی دانشمندان اسرائیلی به ساخت راکتور تولید پلوتونیوم G1 و نیروگاه هستهای بازفرآوری UP1 در فرانسه کمک کردند و همزمان این امکان را به دست آوردند که توسعه برنامههای هستهای فرانسه را بررسی کنند.[25]
در سال ۱۹۵۷ همزمان که آمریکا با فشار آوردن بر فرانسه، اسرائیل و انگلیس برای عقبنشینی از صحرای سینا به توعی آنها را تحقیر کرد، اسرائیل توانست به صورت مخفیانه موافقت با ساخت یک رآکتور آب سنگین به همراه یک کارخانه بازفرآوری را از فرانسه دریافت کند.[26]
در اواخر سال 1957 ساخت «مرکز تحقیقات هستهای نقب» در صحرای نقب در نزدیکی دیمونا آغاز شد. برای ساخت این سایت هستهای، 2500 فرانسوی مخفیانه در دیمونا زندگی میکردند. در سال 2004، گاردین گزارش داد: «برای ساخت رآکتور هستهای و کارخانه بازفرآوری در دیمونا که قادر به جداسازی پلوتونیوم از سوخت مصرفشده رآکتور بود، در حالی که کاملاً واضح بود برنامه هستهای اسرائیل با هدف تولید سلاح است، مهندسان فرانسوی به صورت پنهانی به اسرائیل منتقل شدند. مراقبتها به حدی بوده که فرانسویهای ساکن دیمونا از نامهنوشتن مستقیم به اعضای خانواده و دوستانشان در فرانسه منع شده و مجبور بودند نامههای خود را به یک صندوق پستی در آمریکای لاتین ارسال کنند.» [27]
پس از این مقدمه نسبنا طولانی باید بدانیم که گابن معادن اورانیوم مهمی داشته و فرانسه تا سال 1999 به مدت 40 سال از این معادن اورانیوم استخراج میکرد. دولت گابن حدود 25 درصد در شرکت بهرهبردار این معادن سهم دارد.[28] در همین راستا یک تلگراف به تاریخ 1965 از وزارت امور خارجه آمریکا به سفیر آمریکا در گابن جالب توجه است:
«ما مطلع هستیم که Compagnie de Francevill، شرکت فرانسوی که در حال حاضر از ذخایر اورانیوم در گابن بهرهبرداری میکند، از دولت گابن برای ارسال مقدار نامشخصی سنگ معدن اورانیوم به اسرائیل درخواست مجوز کرده است. از اظهار نظر سفارت به همراه هرگونه جزئیات تکمیلی که سفارت میتواند با احتیاط، از جمله از طریق رویکردهای غیررسمی به مقامات دولتی مربوطه ارائه دهد، سپاسگزاریم.»[29] [دانلود گزارش]
تقریباً پنج ماه بعد سفارت آمریکا در فرانسه درباره همین موضوع به وزارت خارجه آمریکا گزارش داده است:
«تولید و صادرات اورانیوم در گابن کاملاً در دستان دولت فرانسه است و سالیانه حدود 440 تُن مواد حاوی فلز اورانیوم از راه دریا به فرانسه منتقل میشود. در سال 1963 اسرائیل سعی کرد از گابن اورانیوم تهیه کند که با ممانعت دولت فرانسه روبرو شد. اما ممکن است اکنون دولت فرانسه تمایل داشته باشد تا مواد لازم برای توسعه تسلیحات هستهای را در اختیار اسرائیل قرار دهد.»[30] [دانلود گزارش]
حدود یک سال بعد سفارت آمریکا در گابن به وزارت خارجه آمریکا گزارش داده است:
«این سفارت به صورت محرمانه آخرین نسخه از «فهرست قوانین نبرد» را به اطلاع دولت گابن رساند و تأکید کرد: صادرات اورانیوم از گابن که مشمول فهرست تحریمهاست تحت عنوان استفاده در کشورهای جهان آزاد تشخیص داده شده و فرض بر این است که به همین صورت ادامه پیدا کند.
وزارت امور خارجه گابن اینگونه پاسخ داد که گابن اورانیوم را با این نگاه عرضه میکند که در کشورهای جهان آزاد مصرف شود؛ تنها تولیدکننده اورانیوم در گابن فرانسه است و از آنجا که مقدار تولید شده در گابن تمام مصارف فرانسه را پوشش نمیدهد به نظر نمیرسد که فرانسه این اورانیوم را به کشور دیگری بفروشد.
ارزیابی این است که پاسخ وزارت خارجه گابن نافی اینکه اورانیوم گابن به اسرائیل میرسد نبوده و به هیچ وجه این امکان رد نمیشود که اورانیوم با عاملیت فرانسه از گابن یا مبادی دیگری به اسرائیل منتقل شود.»[31] [دانلود گزارش]
الحاصل با توجه به اینکه به نظر میرسد دولت گابن جرأت و بلکه ارادهای برای رد درخواست فرانسویان نداشته، بنابراین به احتمال زیاد کلاهکهای هستهای رژیم صهیونیستی با اورانیوم گابنی ساخته شده است و دولت گابن کاملاً از این مسأله مطلع بوده و همکاری کرده است.
سال 1973 بعد از جنگ یوم کیپور که قریب به اتفاق کشورهای آفریقایی از جمله گابن روابط دیپلماتیک با اسرائیل را قطع کردند، وزیر خارجه گابن با سفرای آمریکا و اسرائیل جلسهای گذاشت و به گزارش سفیر آمریکا با آنان اینگونه سخن گفت: «گابن خود را دوست اسرائیل میداند و حتی در هنگام جنگ با اسرائیل قطع رابطه نکرد، و اکنون تنها به واسطه اقدامات تقریباً همه اعضای اتحادیه آفریقا مجبور شده این کار را بکند. وزیرخارجه گابن امیدوار است که به زودی مشکل خاورمیانه حل شود و سفیر فعلی اسرائیل به گابن بازگردد. دولت گابن اعراب را برادران دروغین و اسرائیلیها را دوستان خوب میداند.»[32]
همچنین در گزارش CIA درباره روابط اسرائیل و کشورهای آفریقایی که در سال 1983 تهیه شده، یعنی ده سال بعد از قطع روابط گابن و سایر کشورهای آفریقایی با اسرائیل، گابن و رئیس جمهورش اینگونه توصیف شدهاند: «گابن متمایل به غرب است و در اکتبر 1973 در نتیجه فشار اعراب روابط دیپلماتیک را با اسرائیل قطع کرد. به عنوان دومین تولیدکننده نفت در آفریقای سیاه، گابن نسبت به اکثر کشورهای آفریقایی در مقابل فشار اعراب آسیبپذیری کمتری دارد. علی رغم اعتقاد ظاهری به اسلام، رئیس جمهور گابن آقای بونگو علاقهمند است نقش اسرائیل را در توسعه اقتصادی گابن گسترش دهد. تجارت گابن و اسرائیل طی چند سال گذشته افزایش یافته است.»[33] [دانلود گزارش]
همچنین یک سال بعد در 1984 گزارش دیگری از CIA درباره روابط اسرائیل با کشورهای آفریقایی تهیه شده که در مورد گابن به طور خاص اظهار شده با اسرائیل «تجارت و روابط غیررسمی دیگر» دارد.[34]
در سالهای اخیر و پیش از شروع صادرات نفت گابن به اسرائیل، «موسسه صادرات و همکاریهای بینالمللی» متعلق به دولت اسرائیل از تبادل کالا با گابن در بازه 2016 تا 2020 گزارشی منتشر کرده که یک نکته سوال برانگیز دارد: این گزارش بعد از ارائه آمار صادرات و واردات بین اسرائیل و گابن در پاورقی توضیح داده که «الماس» از این آمار مستثنا شده.[35] این در حالی است که تولید و صادرات الماس در گابن تقریباً هیچ است. طبق آمار موجود در شش سال گذشته از سال 2019 تا 2023 صادرات الماس از گابن صفر بوده و در سال 2024 فقط نود هزار دلار الماس از گابن خارج شده است.[36] همچنین طبق گزارش «موسسه جواهرشناسی آمریکا» در بهار 1996 علی رغم سالها تلاش استعمارگران فرانسوی، در سالهای 1939، 1946 و 1967 مقادیر ناچیزی الماس در گابن یافت شد که توجیه اقتصادی برای اکتشاف بیشتر نداشت.[37]
