به نگارش سیدحسین فتحی
در دو سال اخیر به دنبال اصلاحات قضایی، طوفان الاقصی و جنگهای پیدرپی، بسیاری از کارشناسان داخلی و خارجی انتظار داشتند که صنعت فناوری اسرائیل ضربه شدیدی بخورد و سرمایهگذاران به دنبال منتقل کردن سرمایههایشان به منطقهای آرامتر باشند. اما با وجود وارد شدن ضربههای موثر به این صنعت اما شرکتهای فناوری اسرائیل توانست تابآوری بالایی از خود نشان دادند. اما در زیر پوست این صنعت چه میگذرد؟
به دلیل ویژگیهای خاص و تا اندازهی منحصربهفرد صنعت فناوری اسرائیل، امکان ارزیابی آن دشوار است و نیاز به بررسی متغیرهای زیادی دارد. در هم تنیدگی بسیار زیاد حوزه فناوری اسرائیل با نهادهای نظامی و امنیتی اسرائیلی، حمایتهای تمامقد صنایع نظامی و همچنین ارائه خدمات بیحدوحصر توسط غولهای فناوری آمریکایی از این حوزه باعث شده است، توجه ما را به این نکته جلب میکند که حوزه فناوری رژیم صهیونیستی، مستقل نیست و تبیین دقیق آن بدون حامیان اصلیاش امکانپذیر نیست.
با اینحال اگر طبق شاخصهای کلاسیک اقتصادی به دنبال ارزیابی این صنعت باشیم باید به حجم سرمایهگذاری اشاره کنیم. حجم سرمایهگذاری در صنعت فناوری اسرائیل در نیمه اول 2025 به بالاترین حد خود رسید و رکورد 2020 (ایام کرونا) را هم زد. با اینحال بعضی دیگر از نهادها معتقدند باید برای ارزیابی این صنعت شاخص اشتغال را بررسی کرد. زیرا شاخص سرمایهگذاری میتواند دستکاری شود و به دلایل دیگری جز ارزش ذاتی آن محصولات این سرمایهگذاریها صورت بگیرد. در سالهای اخیر انگیزه حمایت بسیار زیاد دولتهای غربی از فناوریهای اسرائیلی و سرمایهگذاریهای گسترده گوگل، متا، مایکروسافت و غیره در رژیم در درجه اول حمایت از اسرائیل بوده است و نه کسب سود بیشتر. اما با مشاهده آمارهای رسمی اشتغال، شاهد روند کاهشی آن از سال 2021 هستیم.
اما دلایل بیکاری در حوزه فناوری اسرائیل چیست؟
- تعدیل نیرو در شرکتهای بینالمللی و استارتاپها: بسیاری از شرکتهای چندملیتی با مراکز R&D در اسرائیل و استارتاپهای محلی که در سالهای رونق بیش از ظرفیت نیرو استخدام کرده بودند، با افزایش نرخ بهره جهانی و کاهش سرمایه، مجبور شدند سیاست کوچکسازی در پیش بگیرند.
دادههای سرویس اشتغال نشان میدهد اولین قربانیان، کارکنان ارشد و مدیران میانی بودند. افرادی با حقوق بالا و گاهی مهارتهای کمتر منطبق بر فناوریهای روز. - تاثیر جنگ و نیروهای ذخیره: تا پایان ۲۰۲۴، حدود ۲۰٪ از نیروی کار فناوری در خدمت ذخیره بودند نسبتی تقریباً دو برابر سایر حوزهها. اگرچه دادههای دقیقی در دسترس نیست، اما این وضعیت قطعاً مشارکت نیروی متخصص در کار را کاهش داده است. شبکههای اجتماعی رژیم صهیونی پر است از روایتهای اخراج و بازنشستگی زودهنگام به دلیل فرسودگی و مشکلات روانی پس از ماهها خدمت در نسلکشی علیه مردم فلسطین است.
- انقلاب هوش مصنوعی: امروز، معیار موفقیت برای شرکتها، کاهش تعداد کارمندان به لطف اتوماسیون هوش مصنوعی است. غولهایی مانند مایکروسافت هزاران نیرو را تعدیل کردهاند. تنها در ماههای اخیر، حدود ۹۰۰۰ شغل فناوری در جهان حذف شدهاند.
- ساخت «یونیکورن تکنفره» رویای جدید کارآفرینان اسرائیلی. رویایی که میتواند به فرایند تخصصیابی و تخصیص زمان مناسب جهت بهرهبرداری از فناوریها ضربهای جدی بزند. در حوزه هایتک رژیم همه میخواهند همانند مائور شلومو (Maor Shlomo)، کارآفرین ۳۱ ساله اسرائیلی شوند که استارتاپ خود را تنها در چند ماه ساخت و به Wix به قیمت ۸۰ میلیون دلار فروخت.
پارادوکس: سرمایهگذاری رکوردشکن ولی اشتغال رو به کاهش
با وجود کاهش اشتغال، دادهها نشان میدهد تولید ناخالص داخلی (GDP) بخش فناوری در سه ماهه نخست 2025 نسبت به سال قبل ۱۱.۸٪ رشد کرده بیشتر از میانگین سالانه ۶.۴٪ بین ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۲. این یعنی:
- بهرهوری کارکنان به شدت افزایش یافته است (به لطف فناوری و هوش مصنوعی).
- فناوری طبقاتیتر و نخبگانیتر شده و متخصصان محدودتر میشوند و شکاف اجتماعی-اقتصادی را عمیقتر میکند.
- گسترش بازارهای بینالمللی برای فروش محصولات باعث افزایش بهرهوری شده است.
- حامیان صنعت هایتک رژیم با قدرت به حمایت خود ادامه میدهند و این صنعت پدیده اقتصادی صرف نیست و مولفههای قدرتش در وابستگیاش است.
اما آینده پیش روی این صنعت تا اندازه زیادی مبهم است؛ جنگ ادامهدار رژیم صهیونیستی با مردم فلسطین و مردم منطقه، وضعیت نامشخص آینده فناوری هوش مصنوعی و قابل پیشبینی نبودن روند صنایع نظامی در جهان باعث شده که صنعت هایتک رژیم آینده واضحی نداشته باشد.
در سه ماهه نخست سال 2025، حدود 56 درصد از رشد صادرات اسرائیل مربوط به بخش نظامی بود (حتی پیش از جنگ تحمیلی اسرائیل علیه ایران). در حال حاضر صنایع دفاعی و نظامی اسرائیل و نهادهای امنیتی پیشران اصلی حوزه فناوری هستند؛ آنها با جذب نیروهای ماهر اخراجی از شرکتهای آمریکایی و اسرائیل به دنبال تامین نیازهای خود و گسترش بازار محصولاتشان هستند.
حمایت ادامهدار شرکتهای بزرگ فناوری از صنعت فناوری اسرائیل میتواند رشد و تداوم آن در سالهای آینده را تضمین کند. بهطور مثال انویدیا به تازگی از برنامه خود برای ساخت یک پردیس فناوری در شمال اراضی اشغالی پرده برداشت؛ این نوع حمایتهای خارجی میتواند روند کاهش اشتغال را متوقف کند. از سوی دیگر آسیب دیدن این غولهای فناوری میتواند پیامد مهمی بر حوزه هایتک اسرائیلی داشته باشد.
صنعت فناوری رژیم صهیونیستی ماهیتی پارادوکسیکال دارد. با این حال باید دقت داشت نه رشد چشمگیر سرمایهگذاری آن نشان دهنده قدرت بسیار زیاد است و نه کاهش ادامه دار اشتغال در حوزه فناوری به معنای ضعف این صنعت است. بلکه این پدیدهها بیش از هرچیز وابستگی این صنعت، در حال تحول بودن آن و ابهام ساختاریاش را نشان میدهند.
آینده این صنعت بیش از آن که به مولفههای درونی آن وابسته باشد، درگیر مولفههای بیرونی است؛ آیا صنایع نظامی اسرائیل میتوانند در زمانی طولانی این حجم گسترده از نیروهایی را که استخدام کرده، سامان دهد یا مجبور به تعدیل نیرو خواهد شد؟ آیا ثبات سیاسی و امنیتی در رژیم برقرار میشود یا اتفاقاتی مانند درگیریهای مرزی با لبنان و جنگ در غزه باعث خروج برخی سرمایهگذاریها و از دست رفتن فرصتها خواهد شد؟ آیا غولهای فناوری به شکلی مستقیم بابت حضور در رژیم صهیونیستی مجبور به پرداخت هزینه خواهند شد؟ و در یک پازل بزرگتر، نبرد فناورانه میان چین و آمریکا به چه شکل ادامه خواهد داشت؟
هایتک اسرائیل فرصت خود را در تبدیل شدن به هاب تخصصی فناوری برای نهادهای امنیتی و نظامی تعریف کرده و به دنبال این است که خود را به مهره اصلی شرکتها و صنایع نظامی بینالمللی تبدیل کند. بزرگترین چالش امروز جهان آزاد، شکاف فناورانه بسیار گسترده در جهان است. اگر این شکاف فناورانه تداوم داشته باشد و به سلطه یکطرفه رژیم صهیونیستی بر آسمان فناوریها و دادهها منجر شود و از سوی دیگر ابزارهای مجهز به هوش مصنوعی باعث افزایش چشمگیر بهرهوری اقتصادی شود، طبیعتاً حمایت حامیان رژیم از آن بیشتر خواهد شد.
اما اگر غولهای فناوری آمریکایی به خاطر حمایت از رژیم، متقبل خسارات اقتصادی و امنیتی شوند، سلطه آنها توسط بازیگران جدید به چالش کشیده شود و استیلای مطلق فناوری در راستای نسلکشی با توزیع عادلانهتر فناوری در جهان جایگزین شود، آنگاه شاهد تغییر جدی روند خواهیم بود. هایتک اسرائیل یک صنعت مستقل نیست بلکه اقتصاد جنگمحور آمریکا است که هایتک اسرائیل را حمایت میکند؛ اگر این حمایتها حتی اندکی کم شود، ما شاهد موج گسترده تعدیل نیروی متخصصان فناوری در حوزه نظامی و امنیتی اسرائیل خواهیم بود.
کم شدن فرصتهای شغلی برای متخصصان فناوری در حوزه نظامی و امنیتی رژیم میتواند به یک بمب ساعتی بدل شود که هر لحظه احتمال دارد صنعت فناوری اسرائیل را از درون نابود سازد.
