نوشته آرمان شاهچراغی
آخرین گزارش سالیانه سازمان نوآوری اسرائیل که سال گذشته منتشر شد (دریافت فایل گزارش کامل) ناظر به آمار و ارقام سال 2023 بوده و از این جهت شاید پرداختن مجدد به آن مناسب به نظر نرسد. اما در این گزارش چند نکته کلیدی دیده میشود که یادآوری آن برای مقایسه با گزارشی که امسال منتشر خواهد شد و همچنین آمارهای جدیدی که تا کنون منتشر شده، لازم است. از این منظر ترجمه پنج بخش مهم از این گزارش را عیناً ارائه کرده و درباره هرکدام تأملی خواهیم داشت:
1. جایگاه محوری و استثنایی فناوریهای پیشرفته در اقتصاد اسرائیل
ترجمه:
«محوریت هایتک در اقتصاد اسرائیل به نوع خود در جهان بی نظیر است. نقش این حوزه در اقتصاد اسرائیل مشابه سهم منابع طبیعی در کشورهایی است که اقتصاد آنها به کالاهایی مانند نفت یا گاز متکی است. بنابراین سرمایه انسانی در هایتک «منبع طبیعی اسرائیل» را تشکیل میدهد.
مقایسه بخشهای پراهمیت اقتصاد در کشورها، بر اساس سهم آنها از تولید ناخالص داخلی و صادرات
منبع: اقتباسهای سازمان نوآوری از دادههای CBS، Statista، InvestKorea، بانک مرکزی استرالیا،
شورای فدرال سوئیس، موسسه کیل، صندوق بینالمللی پول، OECD، بانک جهانی
در سال ۲۰۲۳ تولیدات هایتک حدود 20 درصد تولید ناخالص داخلی اسرائیل و صادرات هایتک ۵۳٪ از کل صادرات اسرائیل را تشکیل داد. از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، صادرات این حوزه هرساله بیش از ۵۰٪ از کل صادرات سالانه اسرائیل را شامل شده است.
در طول دهه اخیر، رشد صادرات هایتک اسرائیل عمدتاً ناشی از رشد قابل توجه صادرات خدمات آن میباشد. بخش خدمات هایتک، از جمله شرکتهای نرمافزاری را شامل میشود و سهم آن از کل صادرات هایتک از ۴۰٪ در سال ۲۰۱۳ به ۷۱٪ در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. از نظر اسمی، ارزش صادرات خدمات هایتک در این دوره تقریباً چهار برابر شده و در سال ۲۰۲۳ به ۵۲ میلیارد دلار رسیده است.
صادرات هایتک بر اساس بخش، بر حسب میلیارد دلار و سهم آن از کل صادرات اسرائیل
تحلیل دادهها نشان میدهد که از سال ۲۰۱۸، در مواقع بحرانی (مثلاً دوران شیوع کووید در سال ۲۰۲۰ و تحولات ژئوپلیتیکی در سال ۲۰۲۳) هایتک نقش خود را به عنوان ضربهگیر اقتصاد اسرائیل و به عنوان موتور رشد آن اثبات کرده است. در دوران شیوع کووید (۲۰۲۰)، رشد تولید ناخالص داخلی اسرائیل منفی شد، در حالی که تولیدات هایتک در مدت مشابه ۱۲ درصد رشد داشت. به عبارت دیگر، بدون رشد حوزه هایتک در سال ۲۰۲۰، آسیب به تولید ناخالص داخلی اسرائیل در آن سال بسیار شدیدتر میشد. از سال ۲۰۱۸، حوزه هایتک مجموعاً بیش از ۴۰ درصد از رشد تولید ناخالص داخلی اسرائیل را تشکیل میدهد»
سهم حوزه هایتک در رشد تولید ناخالص داخلی اسرائیل (بر حسب میلیارد شِکِل، قیمتهای ۲۰۱۵)
تأمل:
با وجود اینکه صنعت فناوریهای پیشرفته نقاط قوت بیبدیلی برای رژیم صهیونیستی ایجاد کرده، اما حجم وابستگی رژیم به این صنعت یک نقطه ضعف کلیدی نیز به وجود آورده است. برخلاف کشورهایی که بر منابع طبیعی یا صنایع سنتی تکیه دارند، دارایی اصلی اسرائیل که سرمایه انسانی آن است حرکتپذیر و قابل انتقال است و از قضا در سطح جهانی خریداران زیادی دارد. لذا هرگونه همزدن و پراکندهکردن این سرمایه انسانی برای اسرائیل دردآور خواهد بود.
اگر بخش فناوریهای پیشرفته «ضربهگیر اقتصاد اسرائیل» است، بنابراین برای وارد آوردن ضربه جدی به اقتصاد این رژیم، صنعت فناوریهای پیشرفته قطعاً باید یکی از اهداف باشد. البته پرواضح است که راههای ضربهزدن به رژیم خصوصاً در کوتاه مدت منحصر و متوقف بر ضربهزدن به فناوریهای پیشرفته نیست؛ برای مثال 92 درصد مصرف نفت رژیم به واردات وابسته است[1] و قطعاً اختلال جدی در واردات نفت و مشتقات نفتی، رژیم را در مدت کوتاهی زمینگیر خواهد کرد. اما در شرایط فعلی مادامی که صنعت فناوریهای پیشرفته به عنوان یکی از مزیتهای نسبی رژیم برقرار باشد، نظام استکبار دیر یا زود راه رساندن نفت را پیدا خواهد کرد.
و اما در پایان این تأمل، استطراداً به نظر میرسد زنجیره مزیتهای نسبی رژیم حتی با افول صنعت فناوریهای پیشرفته پاره نخواهد شد؛ به نظر میرسد آخرین مزیت نسبی که میتواند به رژیم صهیونیستی در شرایط فعلی نظام استکبار جایگاه و معنا ببخشد و بدین واسطه آن را از نابودی نجات دهد، نه در قابلیتهای ایجابی و نظمساز رژیم، بلکه در قابلیتهای نظمشکن و جلوگیری از شکلگرفتن نظامات بومی در خاورمیانه است.
2. جایگاه محوری مقوله «اشتغال» در بخش فناوریهای پیشرفته اقتصاد اسرائیل
ترجمه:
«اشتغال در هایتک مستقیماً بر فعالیت و رشد اقتصادی، هم در خود این حوزه و هم در کل اقتصاد اسرائیل، تأثیر میگذارد. تا زمانی که نرخ اشتغال در هایتک با نرخی بالاتر از رشد جمعیت ادامه یابد، این حوزه همچنان تأثیر مثبتی بر روند اقتصاد خواهد داشت. در سال ۲۰۲۳رشد اشتغال در حوزه هایتک به ۲.۶ درصد کاهش یافت، یعنی اندکی بالاتر از نرخ رشد طبیعی جمعیت اسرائیل.
بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳، تعداد کارمندان این بخش تقریباً ۱۵۰۰۰۰ نفر افزایش یافته است که به معنای افزایش ۶۰ درصدی است. بیشتر این رشد از سال ۲۰۱۸ رخ داده است و سهم هایتک در تولید ناخالص داخلی نیز در همین دوره با بیشتر شدن نرخ پرداخت مالیات کارمندان و شرکتهای مربوط به هایتک، افزایش یافته است. این افزایش ناشی از رشد سریع تعداد کارمندان و افزایش میانگین حقوق این حوزه است. این بدان معناست که رشد مداوم خروجی این حوزه مستقیماً تحت تأثیر تعداد کارمندان قرار داشته و هرگونه تغییر قابل توجه در نرخ اشتغال بر کل اقتصاد اسرائیل تأثیر خواهد گذاشت.
تعداد کارمندان حوزه هایتک، نسبت آنها به کل کارمندان و رشد سالانه تعداد کارمندان این حوزه
مسأله دیگر نبود تنوع جمعیتی در حوزه هایتک اسرائیل است. در سال ۲۰۲۳ تغییر خاصی در تنوع جمعیتی حوزه هایتک رخ نداد. حدود ۶۵٪ از کارمندان این بخش (۲۵۴۴۰۰ نفر) مردان یهودی غیر حریدی هستند. در واقع، تقریباً ۲۰٪ از مردان یهودی غیر حریدی در حال حاضر در حوزه هایتک مشغول به کار هستند. در سال ۲۰۱۴، این نسبت ۱۳.۷٪ بود که نشان دهنده افزایش قابل توجه استخدام مردان یهودی در این حوزه طی ده سال اخیر است. همچنین دومین گروه بزرگ در هایتک اسرائیل، زنان یهودی غیر حریدی هستند که ۳۱٪ (معادل ۱۲۲۷۰۰ نفر) از کارمندان این بخش را تشکیل میدهند.
از هر پنج مرد یهودی، یک نفر در هایتک کار میکند.
نسبت کارمندان هایتک به کل کارمندان در هر گروه جمعیتی و جنسیتی به درصد در ۲۰۲۳
منبع: اقتباسهای سازمان نوآوری از داده های CBS»
تأمل:
در گزارش محل بحث که ناظر به آمار و ارقام سال 2023 میباشد، در کنار مسأله کاهش رشد اشتغال در بخش فناوریهای پیشرفته، کاهش سرمایهگذاری هم مطرح شده است؛ اما مسأله سرمایهگذاری تا نیمه اول 2025 به نوعی حل شد، به نحوی که حجم سرمایهگذاری در صنعت فناوریهای پیشرفته اسرائیل در نیمه اول 2025 به بالاترین حد خود بعد از سال 2022 رسید.[2] اما همانطورکه در قطعه فوق تصریح شده برای ارزیابی صحیح کارآمدی صنعت فناوریهای پیشرفته باید شاخص اشتغال را هم بررسی کرد.
در همین راستا و در همین بازه زمانی یک مورد جالب توجه وجود دارد؛ یک معامله که آمار و ارقام فروش شرکتهای هایتک رژیم را جابجا کرد: در مارس 2025 گوگل (Google) به قیمت عجیب 32 میلیارد دلار شرکت اسرائیلی امنیت سایبری ویز (Wiz) را خریداری کرد. این قرارداد بزرگترین معامله در زمینه امنیت سایبری، بزرگترین فروش یک شرکت اسرائیلی، بزرگترین فروش یک استارتاپ سرمایهگذاریمحور و بزرگترین خرید و تملک شرکت گوگل به حساب میآید.
آمار ادغام و تملک شرکتهای هایتک اسرائیلی از 2019 تا نیمه اول 2025 (ارقام مربوط به فروش Wiz با رنگ متفاوت نمایش داده شده است.)
منبع: گزارش نیمه اول 2025 پایگاه Startup Nation[3]
اما آیا صرف فروش یک شرکت، میتواند مسائل صنعت فناوریهای پیشرفته رژیم را حل کند؟ به عبارت دیگر آیا ثروتمند شدن یک نفر میتواند یک اکوسیستم به بزرگی اکوسیستم فناوریهای پیشرفته اسرائیل را نجات دهد؟ یا به عبارت دیگر شرکت ویز میتواند چند درصد از کارمندان اسرائیلی را استخدام کند؟
توجه به این نکته نیز لازم است که شاخص سرمایهگذاری میتواند دستکاری شود و سرمایهگذاریها میتواند به دلایل دیگری غیر از ارزش ذاتی محصولات صورت بگیرد. در سالهای اخیر انگیزه حمایت دولتهای غربی از فناوریهای اسرائیلی و سرمایهگذاریهای گسترده گوگل، متا، مایکروسافت و غیره در رژیم در درجه اول حمایت از اسرائیل بوده است و نه کسب سود بیشتر. اما به هر حال این حمایت برای ایجاد یک جامعه پایدار باید نهایتاً منتج به ایجاد شغل شود.
مخلص کلام اینکه برای ارزیابی وضعیت صنعت هایتک رژیم حتماً باید آمار و ارقام حوزه اشتغال را در نظر داشت و توجه صرف به آمار و ارقام سرمایهگذاری و ادغام و تملک و غیره برای ارزیابی وضعیت صنعت فناوریهای پیشرفته رژیم کافی نیست، همانطورکه برای ارزیابی هیچ بخشی از اقتصاد کافی نیست.
البته باید توجه داشت وضعیت بخشی از صنعت و اقتصاد رژیم لزوماً در جایگاه منطقهای و بینالمللی رژیم اثر ماهوی نخواهد داشت. در راستای نکتهای که در پایان بخش قبل متذکر شدیم، حتی با فرض اینکه صنعت فناوریهای پیشرفته رژیم صرفاً تبدیل به ابزار پولشویی برای حمایتهای خارجی شود، مادامی که جریان اسلحه و پول و امکانات، تحت هر عنوانی به این پادگان سرازیر باشد، رژیم در ایفای نقش مخرب منطقهای خود با مانع داخلی مواجه نخواهد شد. به عبارت دیگر این دست تحولات داخلی رژیم، برای ما به عنوان یک دشمن خارجی عملاً تفاوتی ایجاد نخواهد کرد. ارزیابیها و دقتهایی که درباره صنعت و اقتصاد رژیم مطرح میشود میتواند برای بررسی نوع ضرباتی که باید بر رژیم وارد شود مفید باشد، ولی فینفسه در اصل تبادل ضربات و در ماهیت معادلات منطقهای تفاوتی ایجاد نمیکند.
3. وابستگی شدید بخش فناوریهای پیشرفته اقتصاد اسرائیل به عوامل خارجی
ترجمه:
«در کنار اهمیت هایتک برای اقتصاد اسرائیل در این برهه از زمان، چالشها نیز رو به افزایش هستند. هایتک اسرائیل وابسته به عوامل چندملیتی است که بر رونق این بخش تأثیر میگذارند، از جمله این عوامل میتوان به سرمایهگذاران استارتاپها، شرکتهای چندملیتی که کارفرمایان و خریداران مهم استارتاپها هستند، مشتریان شرکتهای اسرائیلی، وابستگیهای بینالمللی در تحقیقات دانشگاهی و صنعتی، زنجیرههای تأمین مواد اولیه برای صنایع دفاعی و موارد دیگر اشاره کرد.
آسیب به اعتبار اسرائیل در شرایط فعلی که ممکن است منجر به کاهش شاخصهای مختلف بینالمللی شود، خطری برای صنعت هایتک اسرائیل در چشم انداز کوتاهمدت و حتی فراتر از آن به شمار میرود. افت اعتبار اسرائیل در ماههای اخیر، بیانگر این آسیب و نگرانی سرمایهگذاران خارجی برای آینده اقتصاد اسرائیل است.»
تأمل:
در گزارش حاضر آماری از میزان وابستگی رژیم به عوامل خارجی نیامده و به همین مجمل اکتفا شده است. بخشی از این حدیث مفصل را میتوان در گزارش سال قبل سازمان نوآوری دید: طبق گزارش سالانه سازمان نوآوری اسرائیل در سال 2023، تنها 20 تا 25 درصد از سرمایهگذاریهای خطرپذیر در اسرائیل منشأ داخلی داشته و 75 تا 80 درصد سرمایهها از خارج به اسرائیل تزریق شده! شگفتانگیز است! در این زمینه اسرائیل با اختلاف فاحشی با سایر کشورهای عضو OECD بیشترین وابستگی را به سرمایه خارجی دارد. جالب است که سازمان نوآوری حتی اضافه میکند: «لازم به ذکر است که حتی در میان نهادهای محلی مسئول سرمایهگذاری در استارتآپها، که عمدتاً صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر اسرائیلی هستند، بیشتر سرمایه از خارج از کشور تأمین میشود. بنابراین عملاً حتی از آنچه در آمار فوق منعکس شده است، نسبت بالاتری از تحقیق و توسعه در اسرائیل توسط سرمایهگذاران خارجی تأمین مالی میشود. [6]
ناگفته واضح است که هرگونه محاسبه بر مبنای این تصور که رژیم صهیونیستی یک واحد مستقل اقتصادی یا سیاسی یا نظامی است، محاسبهای غلط است؛ مهم این است که به تبعات این وابستگی توجه داشته باشیم. این وابستگی ماهوی از جهتی نقطه ضعف رژیم و از جهتی نقطه قوت آن است: اگر قدرتهای استکباری در ازای حمایت از رژیم متحمل هزینههای غیرقابل تحمل شوند و از حمایتهای خود عقبنشینی کنند، رژیم صهیونیستی به سرعت دچار فروپاشی خواهد شد. «هزینه غیرقابل تحمل» در اینجا در مقابل فایدهای که رژیم برای استکبار فراهم میکند معنا میشود. بنابراین هزینه غیرقابل تحمل هزینهای است که از فایدههای رژیم بیشتر باشد و لذا وارد آوردن این هزینه از دو طریق ممکن است: طریق مستقیم افزایش هزینهها و طریق غیرمستقیم کاهش فایدهها.
اما اگر در مبارزه بارژیم هزینهها متوجه حامیان مستکبر رژیم نشود، به این معنا که هزینه صرفاً به خود رژیم تحمیل شود، آن «وابستگی» تبدیل به نقطه قوت رژیم خواهد شد؛ زیرا هر هزینهای که صرفاً به موجودیت حقیر رژیم وارد شود، هرچند در مقیاس خود رژیم هزینه کلانی باشد، برای حامیان گردن کلفت آن «پول خرُد» خواهد بود.
4. راهکار پیشنهادی سازمان نوآوری: سرمایه گذاری مستقیم دولت بیشتر شود
ترجمه:
«با توجه به اهمیت هایتک و چالشهای فعلی آن، در کنار افزایش رقابت جهانی در زمینه نوآوری، برای جلوگیری از روند منفی این حوزه به یک سیاست دولتی نیاز داریم. موفقیت این حوزه در گذشته تضمینی برای عملکرد موفق آن در آینده و حفظ داراییهای متکی به خود، از جمله سرمایه و اعتبار نیست.
در حال حاضر با اینکه هایتک محور اصلی اقتصاد اسرائیل است، سرمایهگذاری دولتی در آن کمتر از سرمایهگذاری در مراکز جهانی برجسته مانند ایالات متحده، بریتانیا و کره جنوبی میباشد. در شرایط فعلی که با سرمایهگذاری محدود از سوی دولت و وابستگی بسیار زیاد به سرمایهگذاریهای خارجی بدون وجود برنامههای پشتیبانی قابلتوجه مواجه هستیم، این حوزه ممکن است برای عبور موفقیتآمیز از دورههای بحران با مشکل روبرو شود.»
تأمل:
در مقدمه کوتاه گزارش که به امضای رئیس و مدیرعامل سازمان نوآوری رسیده است نیز توصیه فوق به این صورت مطرح شده است: «یکی از راههای ممکن برای افزایش اطمینان، ایجاد یک برنامه چندساله دولتی برای سرمایهگذاری در هایتک است تا عدم قطعیت را کاهش داده و لنگرگاهی برای صنعت و سرمایهگذاران باشد.» سوالی که به وجود میآید این است که مگر چنین برنامههایی وجود ندارد و مگر سازمان نوآوری تاکنون کار دیگری غیر از اجرای همین برنامهها داشته است؟!
جالب است که با وجود حجم وسیع حمایتهای دولتی و برنامههایی که ذیل آنها بعضاً تا 80 درصد یا کل هزینههای استارتاپها یا شرکتها در تحقیق و توسعه و غیره به عنوان «هدیه» (grant) توسط دولت پرداخت میشود[4]، بازهم سازمان نوآوری در جایگاه طلبکار از دولت میخواهد که بیش از پیش در این بازار دخالت کند.
جالبتر اینکه حتی پیش از جنگ، پایگاه اینترنتی سازمان نوآوری در توجیه پرداختهای مستقیم دولت به شرکتها، به مفهوم «شکست بازار» (market failure) متوسل میشد.[5] اگر بازار هایتک اسرائیل با آن حجم عملکرد و با آن گستردگی روابط مشروع و نامشروع با غولهای هایتک، دچار «شکست» باشد، جمیع کسب و کارهای ما در ایران «خُردوخمیر» اند! با این حال اگر در ایران سازمان و نهادی با استناد به مفهوم «شکست بازار» بخواهد باری روی دوش دولت بگذارد، نیمی از اقتصاددانان ما به نشانه اعتراض خودسوزی خواهند کرد! خلاصه اینکه خوب درون مغز ما فرو کردهاند مکاتب «صادراتی»شان را! «تِلک شِقشِقۀٌ هَدَرَت».
5. خیز اسرائیل برای تسخیر آینده: زمینههای تمرکز فناوریهای پیشرفته اسرائیل چه خواهد بود؟
ترجمه:
«عامل مهمی که در سالهای آینده بر توسعه هایتک اسرائیل تأثیر خواهد گذاشت، زمینههای فعالیت آینده شرکتهای هایتک محلی است. اکوسیستم محلی در حال حاضر در زمینههایی که دانش و تخصص انباشته شده دارند، مانند نرمافزار سازمانی و سایبری، زمینههای مرتبط با دانشی که از واحدهای فناوری IDF سرچشمه میگیرد، از مزیت رقابتی برخوردار است. علاوه بر این، شناسایی زمینههایی که برای اقتصاد جهانی آینده محوری خواهند شد، مانند راهحلها در حوزه فناوری محیط زیست، ضروری است.
تجزیه و تحلیل سرمایهگذاریها در دورههای تأمین مالی استارتاپها تا سقف ده میلیون دلار نشان میدهد که بیشتر سرمایهگذاریهای اولیه در بازار خصوصی در زمینههای نرمافزار است (۲۶.۵٪ از سرمایهگذاریهای تا سقف ده میلیون دلار در حوزه نرمافزار سازمانی است). در مقابل، سرمایهگذاریهای دولتی که سازمان نوآوری در هایتک انجام میدهد، عمدتاً در زمینههای علوم زیستی و فناوری محیط زیست است. بررسی توزیع سرمایهگذاریهای سازمان نوآوری در مقایسه با سرمایهگذاریهای بازار خصوصی در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد که سازمان نوآوری در زمینههایی سرمایهگذاری میکند که بازار خصوصی سرمایه کمی برای آنها در نظر میگیرد.
توزیع سرمایهگذاریهای سازمان نوآوری و بازار خصوصی در مراحل اولیه بر اساس حوزه در سال ۲۰۲۳ به درصد
منبع: اقتباسهای سازمان نوآوری از دادههای سازمان و IVC»
تأمل:
باید توجه داشته باشیم که هر نسبت ممکن میان ما و رژیم صهیونیستی، معادلهای با حاصل جمع صفر است. لذا پیشرفت هر طرف به معنای آسیب به طرف دیگر است، خصوصاً اگر محل بحث مسائل مبتلابِه ما مانند فناوریهای محیط زیست باشد. به طور کلی در نمودار فوق هرجا ستون مربوط به سازمان نوآوری بالاتر از ستون بخش خصوصی است، آن حوزه جزء حوزه های مهم و آیندهنگرانه رژیم صهیونیستی است و ما اگر از امروز به فکر نباشیم در آینده از فاصلهای که به وجود خواهد آمد آسیب خواهیم خورد.
