مسئولیت زیستبوم فناوری در ساختار حکمرانی رژیم صهیونیستی در حوزه غیرنظامی بر عهده سه وزارتخانه است که به ترتیب از سطح بنیادین تا سطح اجرایی عبارتند از: «وزارت آموزش»، «وزارت نوآوری، علوم و فناوری» و «وزارت اقتصاد و صنعت». اما اگر همه اینها را در یک کفه ترازو بگذاریم و «وزارت جنگ» و ارتش رژیم را در کفه دیگر، به نظر میرسد تعادل را رعایت کردهایم.
نهادهای مشاورهای که در حوزه سیاستگذاری و جهتدهی راهبردی به بودجه تحقیق و توسعه دولتی به دولت اسرائیل مشاوره میدهند، عبارتند از شورای آموزش عالی (Council for Higher Education (CHE)) که مسئول تأمین بودجه تحقیق و توسعه در حوزه دانشگاهی است، «آکادمی ملی علوم و دانش انسانی اسرائیل» ( Israel Academy of Sciences and Humanities) که در زمینه برنامهریزی علمی به دولت مشاوره میدهد و «شورای ملی تحقیق و توسعه غیرنظامی» (National Council for Civilian Research and Development (NCCRD or MOLMOP)) که یک نهاد مشورتی برای وزارت نوآوری، علوم و فناوری است.
«شورای آموزش عالی» رژیم صهیونیستی مرجع رسمی آموزش عالی در اسرائیل است و سیاستهای نظام آموزش عالی رژیم را تعیین میکند. این شورا بر اساس قانون مصوب سال ۱۹۵۸ تأسیس شد و وزیر آموزش اسرائیل ریاست آن را بر عهده دارد. اعضای این شورا بر اساس پیشنهاد وزیر آموزش، توسط دولت برای دوره پنج ساله انتخاب و به رئیس جمهور اسرائیل معرفی میشوند. این شورا کمیتهای تحت عنوان «برنامه و بودجه» دارد که بودجه دانشگاهها و مراکز آموزش عالی را تعیین میکند و از این طریق نقش مؤثری در زیرساخت تحقیقاتی رژیم ایفا میکند.[1]
«آکادمی ملی علوم و دانش انسانی اسرائیل» که قانون تأسیس آن در سال ۱۹۶۱ تصویب شد، به عنوان مرکز ملی مدیریت بورسیه تحصیلی اسرائیل در هر دو زمینه علوم طبیعی و علوم انسانی فعالیت میکند. اعضای آکادمی شامل ۱۵۲ نفر از برجستهترین دانشمندان و محققان اسرائیل هستند که پیشرفت علمی اسرائیل را رصد میکنند، به دولت در زمینه برنامهریزی علمی مشاوره میدهند، تحقیقات ارزشمند را تأمین مالی و منتشر میکنند و ارتباط فعال رژیم را با جامعه علمی بینالمللی حفظ میکنند.[2]
«شورای ملی تحقیق و توسعه غیرنظامی» (MOLMOP) بر اساس قانون مصوب سال 2002 تشکیل شده و به عنوان بازوی برنامهریزی راهبردی وزارت نوآوری، علوم و فناوری عمل میکند. سابقه این شورا به سال 1949 بازمیگردد که شورایی تحت عنوان «شورای علمی» (The Scientific Council) توسط رژیم تشکیل شد.[3] نقش شورای تحقیق و توسعه بررسی نظامات تحقیق و توسعه موجود در رژیم صهیونیستی و ترسیم نیازها و نقاط قوت و ضعف آنهاست. شورا در این زمینه سالانه گزارشی را همراه با توصیههایی در حوزه سیاستگذاری و تخصیص بودجه به دولت اسرائیل ارائه میدهد. اعضای این شورا شامل 15 متخصص از دانشگاه، صنعت و سیاستگذاران دولتی است که توسط رئیس جمهور اسرائیل منصوب میشوند.[4]
در لایه بعد مهمترین نهاد رژیم «سازمان نوآوری اسرائیل» (Israel Innovation Authority) است که در سال ۲۰۱۶ تأسیس شد و هدف آن تدوین و اجرای برنامههای تأمین مالی دولتی برای حمایت از اکوسیستم نوآوری و فناوریهای پیشرفته اسرائیل است. پایگاه رسمی سازمان نوآوری ضمن معرفی خود، برای تبیین فلسفه وجودی این سازمان و حمایتهای مستقیم دولتی، به مفهوم «شکست بازار» (market failure) متوسل شده است[5]؛ با نگاهی به گستره برنامههای حمایتی این سازمان[6] تعریف موسّع رژیم از مفهوم «شکست بازار» جالب توجه و عبرتآموز است.
در رأس سازمان نوآوری شورایی متشکل از نمایندگان دولت، ارتش، دانشگاهها و دانشمندان، صنعتگران و سرمایهگذاران برجسته وجود دارد. اعضای این شورا با پیشنهاد وزیر نوآوری، علوم و فناوری و با تصویب هیئت دولت رژیم منصوب میشوند. بودجه سالانه این سازمان حدود 2 میلیارد شکل است که به عنوان «کمک مالی» (grant) در قالب بیش از 50 برنامه حمایتی به محققان، استارتاپها و شرکتهای اسرائیلی پرداخت میشود. برنامههای حمایتی توسط چهار واحد عملیاتی استارتاپها، رشد و تولید پیشرفته، زیرساخت فناوری و همکاریهای بینالملل اجرا میشود.[7]
تشکیل «سازمان نوآوری» در سال 2016 در واقع بازتعریف ساختار دفتر «دانشمند ارشد» (Chief Scientist) در «وزارت اقتصاد و صنعت» بود و تاریخچه آن به 1965 بازمیگردد که فعالیتهای آن در دفتر دانشمند ارشد «وزارت صنعت، تجارت و کار» آغاز شد. توضیح اینکه در رژیم صهیونیستی وزارتخانههای دولت و بعضاً نهادهای دیگر جایگاهی تحت عنوان «دانشمند ارشد» دارند که مسئول امور تحقیق و توسعه در حوزه وظایف آن نهاد است.[8] با تشکیل «وزارت نوآوری، علوم و فناوری» در سال 2022، سازمان نوآوری تحت مدیریت این وزارتخانه فعالیت میکند.
در کنار سازمان نوآوری که از فعالیتهای کاربردی حمایت میکند، «بنیاد علوم اسرائیل» (Israel Science Foundation (ISF)) بازوی اصلی دولت اسرائیل برای تأمین بودجه تحقیقات بنیادین است و از تحقیقات علمی در تمام زمینهها، از جمله علوم انسانی، علوم اجتماعی، علوم زیستی و پزشکی، و علوم دقیق و فناوری حمایت میکند. این بنیاد در سال ۱۹۷۲ به عنوان واحد تحقیقات پایه در «آکادمی ملی علوم و دانش انسانی اسرائیل» ( Israel Academy of Sciences and Humanities) تأسیس شد و در سال ۱۹۹۵ به یک سازمان غیرانتفاعی مستقل تبدیل شد. اولین رئیس این نهاد ارنست دیوید برگمن (Ernst David Bergmann) معروف به پدر اتمی اسرائیل بود. این بنیاد سالانه حدود 700 ملیون شِکِل از کمیته برنامه و بودجهی «شورای آموزش عالی اسرائیل» (Israel Council for Higher Education (CHE)) بودجه دریافت کرده و در قالب کمکهای مالی به پروژههای تحقیقاتی انفرادی، مراکز تحقیقاتی دانشگاهی، سمینارهای تحقیقاتی و خرید تجهیزات تحقیقاتی هزینه میکند.[9]
و اما وزارت جنگ و ارتش؛ ساختار نظامی رژیم قبل از دوران آموزش عالی با برنامههایی مانند «Magshimim» و «CyberGirlz» نوجوانان را برای خدمت در یگانهای فناورانه ارتش از جمله 8200، 9900، 82 و «C4I» آماده میکند. باید توجه داشته باشیم که خدمت در ارتش برای همه اشغالگران اجباری است و محل خدمت نقش تعیینکنندهای در آینده شغلی افراد دارد، به نحوی که میتوان خدمت سربازی در رژیم صهیونیستی را با کنکور در ایران مقایسه کرد.
در مراحل بعدی، قلب تپنده ساختار نظامی رژیم در حوزه فناوری «اداره تحقیق و توسعه دفاعی» (Directorate of Defense Research & Development (DDR&D or Mafat)) در وزارت جنگ رژیم است. این اداره در کنار فعالیتهای گسترده عملیاتی، برنامههای متعددی برای گزینش و آموزش سربازان مستعد دارد، از جمله «Talpiot»، «Psagot» و «Atidim». همچنین در سطحی بالاتر از یک سو این اداره بورسیههایی مانند «Katzir Fellowships» برای دانشجویان نخبه دارد و از سویی دیگر بخشهای مختلف ارتش برای افسران نخبه دورههای آموزشی پیشرفتهای مانند «Havatzalot» برگزار میکنند.
نیروهای نظامی رژیم در لایههای اقتصادی نیز فعالیت گستردهای دارند که اساس آن بر سازکارهایی که ذکر شد استوار است. به عبارتی در نتیجه این سازکارها نیروهای نظامی هم نیازهای فناورانه خود را میشناسند و هم متخصصانی را که میتوانند این نیازها را برطرف کنند؛ و بنابراین تنها مسألهای که باقی میماند تأمین منابع است. برای این هدف ارتش رژیم تا جایی که میتواند و ضرورت دارد مستقیماً وارد میشود و برنامههایی مانند «Innotal» و «Innofense» را از طریق اداره تحقیق و توسعه دفاعی برای حمایت از استارتاپها اجرا میکند. اما بخش بزرگتر ماجرا صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر مانند «Team8» هستند که عملاً همان سربازان سابق یگانهای فناورانهاند که برای پروژههای خود و همپالکیهایشان در بازارهای داخلی و خارجی جذب سرمایه و بازاریابی میکنند.
