از آغاز نسلکشی در غزه، اتحادیه اروپا با نام کمک هزینه علمی، نزدیک به نیم میلیارد یورو از پول مالیاتدهندگان اروپایی را در اختیار استارتاپهای فناوری اسرائیل قرار داده است که اغلب آنها در حوزه امنیتی و نظامی فعالیت میکنند.
بسیاری از این پروژهها توسط سربازان و افسران سابق ارتش اسرائیل (IDF) تاسیس شدهاند. برخی از این افراد در نسلکشی غزه به عنوان نیروی ذخیره شرکت داشته و یا با محصولات خود به پیشبرد آن کمک کردهاند.
کشورهای اروپایی در مجموع، شریک تجاری اصلی اسرائیل محسوب میشوند و اروپا موتور محرک اقتصاد رژیم است. برطبق آمارهای صندوق بینالمللی پول، کشورهای عضو اتحادیه اروپا در سال 2023 مبلغ 72.1 میلیارد دلار در اسرائیل سرمایهگذاری کرده بودند؛ چیزی نزدیک به دوبرابر سرمایهگذاری آمریکاییها (39.2 میلیارد دلار). اسرائیل نیز سرمایهگذاری گستردهای در اروپا انجام داده است و این کشورها مقصد اصلی سرمایهگذاران اسرائیلی هستند. و از طرف دیگر کشورهای اروپایی شاهد سرمایهگذاری 65.9 میلیار دلاری شرکتهای اسرائیلی بودند، حدود هفت برابر بیشتر از سرمایهگذاری اسرائیلیها در آمریکا (8.8 میلیارد دلار)[1].
اتحادیه اروپا با 42.6 میلیارد دلار بزرگترین شریک تجاری اسرائیل است، پس از آن ایالات متحده با 31.6 میلیارد دلار، چین با 19.3 میلیارد دلار و هند با 3 میلیارد دلار قرار دارد. در بین کشورهای اروپایی بیشترین حجم تجارت به آلمان اختصاص دارد که با حدود 8 میلیارد دلار (5 میلیارد واردات، 2.8 صادرات)، ایرلند با حدود 5 میلیارد دلار، ایتالیا و هلند هرکدام با 4 میلیارد دلار، فرانسه حدود 3 میلیارد دلار در جایگاههای بعدی قرار دارند.
طرح افق، ابتکاری برای توسعه اسرائیل از مالیات مردم اروپا
یکی از مهمترین و هدفمندترین حمایتهای اروپا از اسرائیل برنامه «هورایزن» یا افق اروپا (Horizon Europe) نام دارد؛ این برنامه در ظاهر توسط اتحادیه اروپا به عنوان «یک ابتکار علمی-پژوهشی برای توسعه جامعهای پایدار و قابل سکونت در اروپا» معرفی شده است. با این وجود طرح افق پس از طوفان الاقصی در 2023 تاکنون مبلغی نزدیک به 475 میلیون یورو به 348 پروژه تحقیقاتی و استارتاپ اسرائیلی پرداخت کرده که بسیاری از آنها توسط سربازان و افسران سابق ارتش و اطلاعات اسرائیل اداره میشوند.
تنها در سال گذشته 179 شرکت و پروژه اسرائیلی 220 میلیون یورو کمک هزینه مالی دریافت کردهاند. حمایتی که با توجه به اثبات نسلکشیِ اسرائیل توسط کارشناسان جهانی[2] و از بین رفتن شهر و کشته شدن شهروندان فلسطینی توسط این رژیم بسیار حیرتآور است. بخش جداگانهای از این برنامه با نام «شتابدهنده» برای حمایت از آن دسته از شرکتهای کوچک و متوسطی است که با هدف بهبود زندگی در اروپا فعالیت میکنند؛ اما ذکر این نکته خالی از لطف نیست که اسرائیل پس از فرانسه و آلمان، سومین دریافت کننده این کمک هزینههاست[3].
این حمایتهای مالی با وجود اعلام برنامه پاکسازی قومی توسط اسرائیل و ایجاد کارزار قحطی علیه مردم غزه کماکان ادامه دارد. علیرغم ماهیت برنامه که آن را ملزم به فعالیت صرف در بخش غیرنظامی میکند، با وجود کمپینهایی که خواستار حذف کامل اسرائیل از برنامه هستند[4] و پیشنهاد کمیسیون اروپا در محدودیت جزئی و بخشی در دسترسی اسرائیل به برنامه[5]، هنوز اقدام عملی قابل توجهی برای توقف کمکهای مالی صورت نگرفته است.
از طرفی کمکهای مالی برنامه افق برای بخش علمی و اقتصادی اسرائیل موضوعی حیاتی است. تا جایی که رئیس آکادمی ملی علوم و دانش انسانی اسرائیل (Academy of Sciences and Humanities) در ماه مه اذعان کرد قطع دسترسی اسرائیل به کمکهای مالی اتحادیه اروپا برای بخش علمی اسرائیل حکم مرگ را دارد[6].
به نام پشتیبانی علمی، به کام جاهطلبیهای نظامی
بر اساس اطلاعات موجود در پایگاه داده اتحادیه اروپا[7]، بخش عمده بودجه حمایتی برنامه افق در اسرائیل به موسسات تحقیقاتی و دانشگاههای این رژیم اختصاص یافته است. این موسسات به ترتیبِ دریافت بودجه عبارتند از:
1. موسسه علوم وایزمن(Weizmann)
این موسسه تاکنون بیش از 500 میلیون یورو از برنامه افق کمک مالی دریافت کرده است. دسترسی به اطلاعات پروژههای مورد حمایت طرح افق در این موسسه نیز امر دشواری است. آن دسته از پروژههای قابل دسترسی هم در پوشش پروژههای غیرنظامی مستند شدهاند. بااینحال وایزمن تاریخچهای طولانی از همکاری با صنایع تسلیحاتی و شرکتهای بهنامی مانند رافائل (Rafael)، البیت سیستمز (Elbit Systems) و صنایع هوافضای اسرائیل دارد.
علاوه بر این برنامهای برای برقراری تعادل میان تحصیل و جنگ برای سربازان وظیفه ارتش اسرائیل ارائه کرده[8] و در سال 2023 یک اطلاعیه مطبوعاتی[9] بر همکاری مشترک وایزمن و البیت سیستمز با هدف «یکپارچهسازی نوآوری علمی موسسه وایزمن جهت تسریع توسعه مشترک» صحه گذاشته است. این همکاری مشترک به گفته خود موسسه و شرکت البیت بر مواد مبتنی بر الگوهای زیستی[10] و تلسکوپ فضایی نظامی[11] متمرکز است.
ابعاد این همکاری بیشتر از یک یا دو پروژه مشترک است. مایکل فدرمن (Michael Federmann) میلیاردر، رئیس هیئت مدیره البیت سیستمز و همزمان عضو هیئت مدیره موسسه وایزمن است. ایران در حمله هدفمند ماه ژوئن این موسسه را مورد اصابت قرار داد[12] و دلیل آن را ارتباط موسسه با برنامه سلاح هستهای و بخش نظامی اسرائیل عنوان کرد. علیرغم نسلکشی جاری در غزه این موسسه در سال 2024 مبلغ 52 میلیون یورو و در سال جاری تا کنون 15 میلیون یورو کمک مالی دریافت نموده است.
2. دانشگاه عبری اورشلیم و دانشگاه تلآویو
این دو دانشگاه در مجموع نزدیک به یک میلیارد یورو از طریق طرح افق کمک مالی دریافت کردهاند. دانشگاه عبری در پردیس خود میزبان یک پایگاه نظامی برای ارائه آموزشهای آکادمیک به سربازان است[13] و دانشگاه تلآویو در اداره مراکز مشترک با ارتش و شرکتهای اسلحهسازی دست دارد[14]. با وجود حمایت از بخش نظامی و نسلکشی در غزه دانشگاه تلآویو به ترتیب در دو سال اخیر تا اوت 2025 مبلغ 30 میلیون یورو و 21 میلیون یورو، و دانشگاه عبری اورشلیم نیز در سال 2024 مبلغ 30 میلیون یورو و در سال جاری تاکنون 10 میلیون یورو دریافت کرده است.
3. موسسه تحقیقات فناوری تخنیون(Technion)
این موسسه با رقم 316 میلیون یورو چهارمین دریافتکننده بودجه طرح افق است. تخنیون با بزرگترین تولیدکنندگان سلاح در اسرائیل همکاری دارد[15] و بورسیههای این مرکز[16] توسط شرکتهای نامبرده حمایت میشوند. همچنین این موسسه دورهای در زمینه بازاریابی صنایع تسلیحاتی اسرائیل در بازارهای صادراتی بینالمللی برگزار کرده است و در توسعه کوادکوپترهایی که برای کشتار مردم غزه مورد استفاده قرار میگیرند نقشی کلیدی ایفا میکند[17].
4. دانشگاه بار-ایلان(Bar Ilan)
این دانشگاه با دریافت 123 میلیون یورو کمک هزینه پنجمین مرکز دریافتکننده بودجه است. بار-ایلان یک بخش کامل با نام تسلیحات امنیتی دارد[18] که به عنوان مسیری جهت پیشرفت شغلی در ساختار آپارتاید عمل میکند و برای دستگاه امنیتی اسرائیل در زمینههای مختلف دورههای کارشناسی و کارشناسی ارشد ارائه میدهد. همچنین هرساله با مشارکت وزارت دفاع اسرائیل یک «هکاتون» (رویداد برنامهنویسی گروهی) برگزار میکند[19]. در کنار موارد ذکر شده بار-ایلان با شینبت (شاباک)، سرویس امنیت داخلی اسرائیل، نیز همکاری نزدیکی دارد.
5. دانشگاه بن گوریون(Ben Gurion)
دانشگاه بنگوریون تاکنون 121 میلیون یورو به نام علم از جیب مالیاتدهنگان اروپایی کمک هزینه مالی دریافت کرده است و با وجود این میزبان موسسه امنیت داخلی اسرائیل است که با صنایع تسلیحاتی اسرائیل و وزارت دفاع رژیم همکاری دارد[20].
ارتباطات نامبرده نمونه کامل نظامیسازی در یک دولت آپارتاید است. چرا که کمتر کشوری در دنیا میتوان یافت که در آن بخش نظامی، نهادهای امنیتی و موسسات دانشگاهی اینگونه آشکارا درهمتنیده و مرتبط باشند.
علاوه بر موسسات تحقیقاتی، نهادهای دیگری نیز از کمکهای مالی طرح افق بهره میبرند که یکی از مهمترین آنها سازمان نوآوری اسرائیل (Israel Innovation Authority) است که در سال 2024 مبلغ 4 میلیون یورو دریافت کرده است. این سازمان توسط یک افسر سابق نیروی هوایی به نام درور بین (Dror Bin) اداره میشود و رئیس هیئت مدیره سابق آن نیز آمی اپلباوم (Ami Applebaum) است که در واحد فناوریهای سری ارتش اسرائیل خدمت کرده است[21]. این سازمان در سال 2023 با همراهی اسموتریچ، وزیر پرحاشیه امور مالی اسرائیل که از حامیان نسلکشی است، صندوق جدیدی برای استارتاپهای حوزه فناوری راهاندازی کرده[22] که نشان از مشارکت این سازمان در نسلکشی اسرائیل است.
در کنار این اتحادیه اروپا میلیونها یورو به منظور راهاندازی یک مرکز نوآوری و فناوری اروپایی در اسرائیل اختصاص داده است. مرکزی که یکی از اعضای آن، سحر سازگار (Sahar Sazgar)، در واحد اگوز ارتش اسرائیل (Egoz Unit) خدمت میکند. اگوز واحد ویژه ارتش برای عملیاتهای مخفیانه کماندویی شامل ترور است.
نهاد بزرگ دیگر شرکت آیبیام (IBM) اسرائیل است. این شرکت از آغاز نسلکشی 7 میلیون یورو کمک مالی دریافت کرده است. بااینوجود آیبیام نرمافزاری را به منظور ثبت ورود و خروج و عبور فلسطینیها از گذرگاههای تحت کنترل نظامی تهیه کرده و اداره میکند[23]. همچنین نرمافزار دیگری برای جمعآوری نظاممند اطلاعات مردم فلسطین، از جمله دادههای بیومتریک آنها را در اختیار بخش نظامی قرار داده است.
پروژههای فناورانه، شریان حیاتی آپارتاید
اگرچه در محل مصرف بودجه تامین شده از مالیات اروپاییان ابهام وجود دارد، اما نام استارتاپها و پروژههای دریافتکننده این بودجه را نمیتوان پنهان کرد. بررسی این اسامی و اطلاعات روشن میسازد کمکهای مالی اتحادیه اروپا که تنها برای کاربرد غیرنظامی مجاز است صرف کدام افراد و چه فناوریهایی میشود. برخی از این پروژهها به شرح زیر است:
- SpacePharma
این شرکت، استارتاپی برای توسعه آزمایشگاههایی جهت استفاده در مدار فضایی است که در سال گذشته حدود 2 میلیون یورو از اتحادیه اروپا کمک مالی دریافت کرده است. یوسی یامین (Yossi Yamin) مدیرعامل این استارتاپ فرمانده ارشد سابق یگان ماهوارهای اسرائیل است[24]. از آنجایی که این واحد بخشی از سازمان فضایی اسرائیل است که خود زیرمجموعه ارتش به شمار میرود؛ و مسئول ماهوارههایی است که وظیفه نظارت و جاسوسی از فلسطینیهای ساکن غزه و کرانه باختری، هدایت پرتاب موشکها و مشارکت در سیستم رهگیری موشکی را بر عهده دارند. در نتیجه به طور مستقیم بخشی از ساختار آپارتاید هستند.
- OncoHost
این استارتاپ در زمینه ایمنوتراپی فعالیت میکند و تا ماه مه 2025 مبلغ 2.5 میلیون یورو کمک مالی دریافت کرده است. تیم OncoHost به طور مستقیم در نسلکشی مشارکت دارد. در سال 2023 پنج تن از اعضای این شرکت شامل اوفر شارون (Ofer Sharon)، مدیرعامل شرکت، به غزه اعزام شدند[25].
- Codium
بنیانگذار این استارتاپ هوش مصنوعی که در سال 2024 توسط طرح افق مورد حمایت قرار گرفته فردی به نام ایتامار فریدمن (Itamar Friedman) است که در آغاز نسلکشی در غزه حضور داشته است. او در مورد حضورش در غزه گفته که میخواست «یکی از کسانی باشد که از کشورشان محافظت میکنند»[26].
- Wi-Charge
یکی از پروژههای علنی ارتش با بودجه 2.2 میلیون دلاری است که در زمینه شارژ بیسیم موبایل فعالیت میکند. این استارتاپ به عنوان پروژهای در واحد 81 آغاز به کار کرد[27]. واحد تخصصی 81 در ارتش اسرائیل به توسعه فناوریهای پیشرفته برای حفظ سیستم آپارتاید اختصاص یافته است. . از جمله اعضای تیم که در بخش نظامی فعالیت کردهاند میتوان ویکتور وایسلیب (Victor Vaisleib) مدیر عامل شرکت و اوری مور (Ori Mor) مدیر ارشد فناوری را نام برد که اولی 15 سال در ارتش خدمت کرده[28] و دیگری جایزه Israel Defense Award را دریافت کرده است؛[29] (این جایزه بالاترین نشان برای خدمات و برتری فناوری در اسرائیل به شمار میرود).
- Sightec
شرکت Sightec تولیدکننده فناوری ناوبری مبتنی بر هوش مصنوعی برای پهپاد است. Sightec در سال 2024 مبلغ 2.5 میلیون یورو از اتحادیه اروپا دریافت کرده است. بااینوجود شواهد نشان میدهد فناوری شرکت نه تنها برای کاربرد نظامی طراحی شده، بلکه در غزه نیز علیه مردم فلسطین به کار رفته است. در ماه اوت روی شموئل (Roy Shmuel)، مدیرعامل شرکت، با افتخار در حساب لینکدین خود اعلام کرد «فناوری این شرکت در نبرد کارکرد خود را اثبات کرده و در بیش از 3000 پهپاد در ماموریتهای حساس به کار گرفته شده است.» اعتراف شموئل به کاربرد نظامی فناوری در شرکتی که از بودجه برنامه به ظاهر غیرنظامی افق برخوردار شده به نوعی تخطی از معاهدات اتحادیه اروپا به شمار میرود.
- NeuReality
یکی از استارتاپهای حوزه هوش مصنوعی است که واحدهای پردازشی به کاررفته در آموزش هوش مصنوعی را تولید میکند. موشه تناخ (Moshe Tanach) که عنوان مدیر این استارتاپ را یدک میکشد یک اسرائیلی معتقد به نظریه برتری یهود است که در سال گذشته پستی در لینکدین خود قرار داد و درباره نیاز به انحلال آنروا (UNRWA) نوشت. آنروا آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل متحد برای پناهندگان فلسطینی است که خدمات مدنی گستردهای شامل غذا را به مردم فلسطین بهویژه باریکه غزه ارائه میدهد. انحلال آنروا به اسرائیل این امکان را داد تا کارزار گرسنگی در غزه را آغاز کند.
- Belkin Vision
این استارتاپ عمیقا در راستای برتری نژادی یهودیت است و بااین وجود بودجه قابل توجهی به مبلغ 17.5 میلیون یورو از اتحادیه اروپا دریافت کرده است. بلکین ویژن در زمینه لیزرهای درمان بیماریهای چشمی فعالیت میکند. مدیرعامل شرکت فردی به نام مایکل بلکین[30] (Michael Belkin)، یکی از چشمپزشکان برجسته و از خانوادهای شهرکنشین است که ریاست بخش تحقیقات ارتش اسرائیل را برعهده داشته؛ او در سال 1973 در جنگ اعراب و اسرائیل نیز شرکت کرده است.
- NeuroKaire
این شرکت نیز از زمره جنایتکاران احتمالی جنگی است که از بودجه برنامه افق بینصیب نمانده و در سرزمینهای اشغالی مشغول ارائه خدمات پزشکی سفارشی است. الاد بیبی-آویو (Elad Bibi-Aviv)، مدیر اجرایی شرکت، سرگرد سابق ارتش اسرائیل است که در طول انتفاضه دوم مشغول خدمت و احتمالا جنایت در ارتش اسرائیل بوده است. حساب لینکدین او نشان میدهد بیبی در آن زمان در غزه و کرانه باختری مسئول هماهنگی «فعالیتهای دولتی» بوده است.
از این اطلاعات و دادههای مشابه دیگر میتوان تنها یک نتیجه گرفت. اسرائیل چیزی به جز یک سلول تروریستی پیشرفته نیست که نقاب لیبرال دموکراسی به چهره زده است. منطق نظامیسازی عمیقا در بافت اسرائیل نهادینه شده و ارتش در تمام لایههای جامعه، از جمله بخش علوم و تحقیقات، نفوذ دارد. البته جز این نمیتوان انتظار داشت. چرا که این رژیم خود محصول اشغال و پاکسازی قومی است. تکامل آن نیز به طور منطقی از همین بنیاد مادی پیروی میکند.
درست به دلیل همین تاریخ خشونتبار و خونین، تنها دلیل اهمیت حیاتی طرح افق اروپا برای اسرائیل تامین مالی موسسات و پروژهها نیست. امروزه فناوری اسرائیل مانند جواهری در تاج اقتصاد این رژیم به چشم میآید و علاوه بر درآمد مالیاتی میلیاردی و نقش مرکزی در نسلکشی بهعنوان سلاحی مهم در زرادخانه قدرت نرم اسرائیل عمل میکند. چرا که ادغام اسرائیلیها در نهادهای اروپایی موجب اعتباربخشی به اسرائیل نیز میشود و از این رژیم، چهرهای علمی و جامعهدوست به نمایش میگذارد. از طرفی این ادغام در مؤسسات علمی اروپایی به اسرائیل نوعی نفوذ اجباری نیز میدهد؛ چرا که آن دسته از پژوهشگران اروپایی که با اسرائیلیها همکاری میکنند، از نظر اخلاقی در موقعیتی حساس قرار میگیرند. این مزیت در کنار تامین مالی موجب شده اسرائیل برای عدم حذف از طرح افق عملا به پای اتحادیه اروپا بیفتد!
طرح افق (Horizon) اتحادیه اروپا، تنها نقطهای دیگر در شبکه حمایت مالی توسط مالیاتدهندگان غربی است که اسرائیل را بهصورت مصنوعی سرپا نگه میدارد. آن دسته از محققان اسرائیلی که پیشتر در دانشگاههای اسرائیل با کمکهای مالی غرب از تحصیلات برتر برخوردار شده بودند، به کمک این برنامه مجدد از کمکهای مالی غرب استفاده میکنند؛ آنهم در حالیکه بخش جداییناپذیری از ماشین نسلکشی اسرائیل به شمار میروند و بعضی از آنان به طور مستقیم مرتکب جنایات جنگی شده و یا به آن کمک کردهاند.
توانایی اتحادیه اروپا در رهایی از وابستگی به علوم و پژوهشهای اسرائیل، نقش تعیینکنندهای در مشخص شدن این امر خواهد داشت که آیا لیبرالیسم، علیرغم تمامی موانع، میتواند یک محور اخلاقی بیابد و خود را احیا کند یا خیر.
جمعبندی
این بررسی نشان میدهد رابطه اتحادیه اروپا با اسرائیل در زمینه علمی و فناوری، فراتر از یک همکاری معمولی است و به ابزاری برای تقویت ساختار نظامی و امنیتی اسرائیل تبدیل شده است. هرچند اسرائیل در زمینه فناوری شریک قابل اعتنایی است اما غیرقابل جایگزین نیست. با اینحال این رابطه حتی در زمانی که اسرائیل مشغول ارتکاب جنایات جنگی و نسلکشی است از رونق نیفتاده است و به نظر میرسد مسئولان سازوکار موجود، به گونهای دچار بیتوجهی انتخابی در قبال جنایات متحد اسرائیلی خود هستند.
با وجود اینکه اتحادیه اروپا برای خود ماموریتی در راستای حمایت از پژوهشهای غیرنظامی و پیشرفتهای علمی به نفع جامعه تعریف کرده، در عمل با اعطای بودجه به پروژههایی که بخشی از ماشین کشتار اسرائیل علیه مردم فلسطین و منطقه هستند، به نوعی مرتکب نقض حقوق بشر شده است.
این موضوع نه تنها موجب خدشهدار شدن اعتبار اتحادیه اروپا، به عنوان یک نهاد مسئول میشود بلکه میتواند اعتبار علمی و اخلاقی پژوهشگران و مؤسسات اروپایی را هم زیر سوال ببرد. در کنار رویکردهای عامدانه مسئله فوق نشاندهنده ضعف در نظارت بر نحوه استفاده از بودجه مالیاتدهندگان اروپایی است و جایگاه اخلاق و مسئولیتپذیری در نظامهای مالی و علمی را زیر سوال میبرد.
در نهایت از منظر سیاسی، این کمکها بخشی از چرخه پیچیده حمایت غرب از اسرائیل است که باعث تداوم وضعیت بحرانی در فلسطین میشود. اگر اتحادیه اروپا واقعا به اصول ادعایی خود درباره حقوق بشر و عدالت متعهد است، باید در این زمینه شفافتر عمل کند و برای ممانعت از نسلکشی به اقدامات جدیتری دست بزند.
منابع:
