وابستگی زیرساختهای ارتباطی حیاتی، بهویژه در حوزههای نظامی و اطلاعاتی، به فناوریهایی که کنترل، مدیریت و سیاستگذاری آنها در اختیار کشور دیگری قرار دارد، همواره با ریسکهای راهبردی جدی همراه است. تجربه اخیر روسیه در قطع دسترسی گسترده کاربران روسی به اینترنت ماهوارهای استارلینک، نمونهای عینی از این آسیبپذیری است. نیروهای روسی در سالهای اخیر با هدف بهینهسازی مکانیابی و هدفگیری پرتابههای نظامی از اینترنت استارلینک استفاده میکردند؛ استارلینک به نیروهای روسی این قابلیت را میداد که حملات موثرتر و دقیقتری با پهپادهای خود انجام دهند. بهطور مثال کارشناسان معتقدند حمله به قطاری در خارکیف در دو ماه پیش، با استفاده از پهپادهای گران 2 (نسخه ارتقایافته شاهد 136) مجهز به ترمینالهای استارلینک صورت گرفت.
اما از اول فوریه 2026 شرکت اسپیسایکس (متعلق به ایلان ماسک، مالک ماهوارههای استارلینک) دسترسی تمام ترمینالهای اینترنت ماهوارهای در روسیه را بست (به جز لیست سفیدی که توسط دولت اوکراین ارائه شده بود و جهت فعالیت در داخل خاک روسیه از اینترنت ماهوارهای استفاده میکنند). در پی این اقدام کاهش قابل توجهی در حملات موفق پهپادی روسیه به اوکراین صورت گرفت. این مسئله ابتدا باعث آشفتگی نیروهای روسی شد و در چند هفته حملات پهپادی آنها تا 50 درصد کاهش داشت. سپس روسیه در 24 مارچ اقدام به پرتاب ماهواره در مدار پایین جهت رقابت با شبکه ماهوارههای استارلینک کرد. اداره 1440 روسیه اقدام به پرتاب 16 ماهواره مدار پایین کرد تا بتواند در زمینه اینترنت ماهوارهای با استارلینک رقابت کند.
در کشور ما نیز بعضی نهادها، ارگانها و نیروها برای حل مشکلات کوتاهمدت و چالشهای لحظهای خود اقدام به استفاده از اینترنت ماهوارهای استارلینک برای نیروهای خود کردهاند. اقدامی که شاید به برطرف شدن مشکلات فعلی کمک کند اما چالشهای بسیار مهمی برای حفظ امنیت در آینده نزدیک به همراه خواهد داشت.
۱. عدم کنترل عملیاتی و حق قطع دسترسی یکجانبه
مالک و ارائهدهنده این سرویس، مطابق با قوانین داخلی کشور مبدأ و تحت تأثیر فشارهای سیاسی یا امنیتی، میتواند هر لحظه دسترسی را محدود، کند یا قطع کند. در عملیاتهای حساس نظامی یا اطلاعاتی، حتی یک اختلال کوتاهمدت میتواند به از دست رفتن هماهنگی، تأخیر در تصمیمگیری و شکست مأموریت منجر شود.
۲. آسیبپذیری اطلاعاتی و امکان ردیابی
استفاده از شبکههای ماهوارهای خارجی، بهویژه در حالت متحرک یا در مناطق عملیاتی، امکان جمعآوری الگوهای ترافیک ارتباطی، موقعیتیابی تقریبی و استنباط ساختار فرماندهی را برای طرف مقابل فراهم میکند. این موضوع در حوزههای اطلاعاتی و ضدجاسوسی، ریسک نفوذ و پایش خارجی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
۳. وابستگی راهبردی و تضعیف خوداتکایی
تبدیل یک ابزار خارجی به بخش حیاتی از زیرساخت ارتباطی، در بلندمدت انگیزه و سرمایهگذاری برای توسعه سامانههای بومی را کاهش داده و کشور را در برابر تصمیمات یکجانبه خارجی آسیبپذیر میکند. تجربه روسیه نشان داد که اتکای عملیاتی به شبکههای غیربومی، حتی در کوتاهمدت، میتواند هزینههای راهبردی سنگینی بر توان دفاعی تحمیل کند.
زیرساختهای حیاتی ارتباطی نباید به فناوریهایی گره بخورند که مالکیت و حاکمیت عملیاتی آنها در اختیار بازیگران خارجی است. برای ایران، راهکار پایدار طراحی معماری ارتباطی امن، رمزنگاریشده و مستقل، همراه با توسعه پروتکلهای جایگزین و شبکههای بومی مقاوم در برابر قطع دسترسی است. تنها در این چارچوب میتوان از تکرار سناریوهای مشابه جلوگیری کرد و استقلال عملیاتی نهادهای دفاعی و اطلاعاتی را در شرایط بحرانی تضمین نمود.
جایگزین چینی گزینه مناسب کوتاهمدت
در شرایطی که وابستگی به زیرساختهای ارتباطی تحت کنترل کشورهای غربی ریسکهای امنیتی و راهبردی جدی برای ایران ایجاد میکند، همکاری با چین در حوزه اینترنت ماهوارهای میتواند گزینهای منطقی و همسو با منافع ملی باشد. چین با توسعه دو منظومه بزرگ «کیانفان» (تجاری) و «گووانگ» (دولتی)، در حال ایجاد زیرساختی مستقل و رقیب استارلینک است که تاکنون در کشورهایی مانند برزیل، مالزی، مغولستان و قزاقستان آزمایشهای موفقی داشته است.
مزیت کلیدی این همکاری برای ایران، علاوه بر اشتراکات سیاسی و عدم وابستگی به بلوک غرب، امکان مذاکره برای دسترسی به فناوری، انتقال دانش فنی و حتی مشارکت در توسعه زیرساختهای بومی است.
