وقتی امنیت به بخشی از هزینه رقابت دیتاسنترها تبدیل می‌شود
حملات موشکی و پهپادی اخیر در منطقه، محاسبات امنیتی امارات برای توسعه یکی از بزرگ‌ترین زیرساخت‌های هوش مصنوعی جهان را تغییر داده است. بر اساس گزارش رویترز، این کشور در حال بازنگری در طرح پروژه ۵ گیگاواتی مراکز داده هوش مصنوعی خود است؛ پروژه‌ای که در طراحی اولیه قرار بود به‌صورت یک پردیس متمرکز در محدوده‌ای حدود ۲۶ کیلومترمربع در ابوظبی احداث شود. اکنون، با افزایش نگرانی‌ها درباره آسیب‌پذیری این تمرکز جغرافیایی، تبدیل پروژه به شبکه‌ای از مراکز داده در نقاط مختلف امارات در دست بررسی قرار گرفته است.
این بازنگری تنها به تغییر محل استقرار تأسیسات محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از تدابیر امنیتی نیز برای آن مطرح شده است؛ از جمله استفاده از سامانه‌های دفاعی در برابر حملات هوایی و پهپادی، تجهیزات اختلال الکترونیکی، سازه‌های مقاوم در برابر انفجار، سامانه‌های پشتیبان برق و خنک‌سازی و ساخت بخشی از تأسیسات در زیر زمین. همچنین امکان انتقال مراکز پردازشی حاوی حساس‌ترین اطلاعات، از جمله داده‌های نظامی، به مناطق کوهستانی مورد بررسی قرار گرفته است.
حملات منطقه‌ای و تغییر ارزیابی آسیب‌پذیری
محرک اصلی این بازنگری، افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های فناورانه در جریان درگیری‌های اخیر منطقه بوده است. در جریان جنگ اخیر، نیروهای مسلح ایران مراکز داده مرتبط با شرکت‌های فناوری آمریکایی را هدفی مشروع برای حملات تلافی‌جویانه خود عنوان کردند. طبق گزارش رویترز، در حملات ماه مارس، دو مرکز داده Amazon Web Services در امارات و یک مرکز این شرکت در بحرین آسیب دیدند. منابع مورد استناد رویترز همچنین اعلام کرده‌اند که محل پروژه در نزدیکی پایگاه هوایی الظفره قرار دارد.
اهمیت این تحولات در آن است که مراکز داده بزرگ، به‌ویژه آنهایی که برای پردازش‌های پیشرفته هوش مصنوعی ایجاد می‌شوند، دیگر صرفاً تأسیسات تجاری محسوب نمی‌شوند. هرچه ارتباط این مراکز با دولت، داده‌های حساس و کاربردهای راهبردی بیشتر شود، آسیب‌پذیری فیزیکی آنها نیز به یک مسئله امنیتی تبدیل خواهد شد. از این منظر، حملات اخیر می‌تواند موجب شده باشد که حفاظت فیزیکی و تداوم فعالیت، همزمان با ظرفیت پردازشی و بهره‌وری، وارد محاسبات طراحی پروژه امارات شود.
حرکت از تمرکز به پراکندگی
پروژه ۵ گیگاواتی امارات از نظر مقیاس، طرحی فراتر از ایجاد یک مرکز داده معمولی است. فاز نخست آن با عنوان Stargate UAE ظرفیت نهایی یک گیگاوات خواهد داشت و با سرمایه‌گذاری حدود ۳۰ میلیارد دلار در حال احداث است. بخش نخست این فاز با ظرفیت 200 مگاوات نیز قرار است در سال جاری وارد مدار شود. اجرای پروژه تحت هدایت G42 و با مشارکت شرکت‌های آمریکایی از جمله OpenAI، Nvidia، Oracle و Cisco انجام می‌شود.
در طراحی متمرکز، تجمیع ظرفیت در یک پردیس بزرگ می‌تواند مزایای اقتصادی و عملیاتی داشته باشد؛ اما همین تمرکز در شرایط منازعه، یک نقطه آسیب‌پذیر ایجاد می‌کند. در صورت واردشدن خسارت جدی به مجموعه، بخش بزرگی از ظرفیت پردازشی می‌تواند همزمان از دسترس خارج شود.
از این منظر، بررسی استقرار مراکز داده در نقاط مختلف امارات را می‌توان تلاشی برای کاهش این وابستگی جغرافیایی دانست. پراکنده‌سازی ظرفیت به این معناست که اختلال در یک مرکز لزوماً به ازکارافتادن کل شبکه منجر نشود و سایر مراکز بتوانند بخشی از فعالیت‌های پردازشی را ادامه دهند. بنابراین، در معماری جدید، «تاب‌آوری» در کنار «ظرفیت» به یکی از معیارهای اصلی طراحی تبدیل می‌شود.
تغییر مفهوم امنیت در مراکز داده
تدابیر امنیتی مورد بررسی نیز نشان‌دهنده تغییر قابل‌توجهی در مفهوم حفاظت از زیرساخت‌های هوش مصنوعی است. در گذشته، امنیت مراکز داده عمدتاً با موضوعاتی مانند امنیت سایبری، کنترل دسترسی، حفاظت اطلاعات و افزونگی شبکه تعریف می‌شد؛ اما در شرایط جدید، تهدیدهای فیزیکی نیز مستقیماً وارد طراحی زیرساخت شده‌اند.
استفاده از سازه‌های مقاوم در برابر انفجار، سامانه‌های دفاعی ضدپهپاد، تجهیزات اختلال الکترونیکی و تأمین پشتیبان برای برق و خنک‌سازی، همگی با یک هدف مشترک مرتبط هستند: حفظ قابلیت فعالیت مرکز داده در شرایط اختلال یا حمله. بررسی انتقال بخش‌های حساس پروژه به تأسیسات زیرزمینی یا مناطق کوهستانی را نیز می‌توان در همین چارچوب تفسیر کرد.
این تغییر نشان می‌دهد که امنیت زیرساخت هوش مصنوعی دیگر صرفاً به حفاظت از «داده» محدود نیست، بلکه حفاظت از محیط فیزیکی، تجهیزات پردازشی و سامانه‌های حیاتی وابسته به آنها را نیز دربرمی‌گیرد. به این ترتیب، مرز میان زیرساخت دیجیتال و زیرساخت حیاتی به‌تدریج در حال کمرنگ‌شدن است.
تداوم پروژه در کنار افزایش الزامات امنیتی
با وجود افزایش این ملاحظات، امارات از اجرای پروژه عقب‌نشینی نکرده است. فاز نخست Stargate UAE همچنان در حال احداث است و G42 اعلام کرده روند اجرای پروژه مطابق برنامه ادامه دارد، هرچند جزئیات آن متناسب با الزامات امنیتی، تاب‌آوری و استانداردهای عملیاتی زیرساخت‌های حیاتی به‌طور مستمر بازبینی می‌شود. OpenAI نیز بر ادامه همکاری با امارات برای تحقق برنامه‌های این کشور در حوزه هوش مصنوعی تأکید کرده است.
این روند نشان می‌دهد که تهدیدهای امنیتی، دست‌کم در شرایط فعلی، به توقف سرمایه‌گذاری امارات در زیرساخت هوش مصنوعی منجر نشده‌اند؛ بلکه هزینه و الزامات توسعه این زیرساخت‌ها را افزایش داده‌اند. امارات در حالی تلاش می‌کند جایگاه خود را در رقابت منطقه‌ای و جهانی برای توسعه مراکز داده و ظرفیت پردازشی حفظ کند که باید منابع بیشتری را برای حفاظت فیزیکی، پراکنده‌سازی ظرفیت و تداوم فعالیت زیرساخت‌ها اختصاص دهد.
در مجموع، تجربه امارات نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت‌های بزرگ هوش مصنوعی به‌تدریج از یک موضوع صرفاً فناورانه و اقتصادی فراتر رفته و با ملاحظات امنیت ملی و ژئوپلیتیک گره خورده است. در چنین شرایطی، توان پردازشی زمانی می‌تواند ارزش راهبردی خود را حفظ کند که زیرساخت پشتیبان آن نیز در برابر اختلال و حمله از تاب‌آوری کافی برخوردار باشد.
