طبق آخرین آمار کل ذخایر نفتی اسرائیل معادل 20 درصد مصرف سالیانه این رژیم بوده و 92 درصد مصرف نفت این رژیم به واردات وابسته است.[1] دهههاست که ادعاهایی درباره ذخایر نفت شیل (shale) در سرزمینهای اشغالی مطرح میشود[2] اما تردیدهای زیادی درباره کیفیت و توجیه اقتصادی استخراج ذخایر ادعایی وجود دارد[3]. در این زمینه تا امروز به بهانههای مختلف عملیات قابلتوجهی روی زمین انجام نشده و هدفگذاریهایی که برای استخراج نفت شیل مطرح شده بعضاً در طول یک سال به اندازه یک هفته از مصرف نفت رژیم را هم پوشش نمیدهد[4].
همچنین توسعه میادین گازی رژیم هم تغییر خاصی در وابستگی به واردات نفت ایجاد نخواهد کرد؛ زیرا اولاً برنامه رژیم در حوزه گاز این است که تا سال 2030 تازه گاز را جایگزین زغالسنگ کند؛ در سال 2015، 60 درصد از برق رژیم با زغالسنگ تولید میشد که با توسعه میادین گازی این میزان تا سال 2019 به 30 درصد رسیده بود[5]. ثانیاً بسیاری از مصارف حیاتی نفت اساساً قابلیت جایگزینی با گاز را ندارد.[6]
در سال ۲۰۲۳ رژیم صهیونیستی به صورت میانگین روزانه 267 هزار بشکه نفتخام وارد کرده[7] و واردات نفت خام با ارزش ۳.۲۳ میلیارد دلار در رتبه سوم محصولات وارداتی به اسرائیل قرار داشته است.[8] رژیم صهیونیستی در واردات نفت به شدت به مسیرهای دریایی وابسته است و هیچ خط لولهای آن را به همسایگان خود متصل نکرده است.
باید توجه داشته باشیم که با صرف نظر از ابعاد اقتصادی ماجرا، سوخت در فعالیتهای نظامی رژیم صهیونیستی نقشی حیاتی دارد. لذا هرگونه اختلال جدی یا تهدید معتبر در این زمینه میتواند از منظر عملیاتی یا در فرآیند تصمیمگیری دشمن تأثیرات قابل توجهی داشته باشد.
طبق بررسیهای انجام شده رژیم صهیونیستی از 21 اکتبر 2023 تا 12 جولای 2024 نفت خام را در 46 محموله مجموعاً به وزن 4.1 میلیون تن از کشورهای زیر وارد کرده است: آذربایجان 28 درصد، قزاقستان 22 درصد، گابن 22 درصد، برزیل 9 درصد، نیجریه 9 درصد، کنگو 6 درصد، ایتالیا 1 درصد و 3 درصد از مبدأ نامعلوم. 3 درصدی که تأمینکننده آن نامعلوم است شامل دو محموله و جمعاً 125 هزار تن نفت خام بوده. یکی از این دو محموله در بندر «سیدی کریر» در منتهاالیه شمالی خط لوله «سومد» (SUMED) بارگیری شده است؛ این خط لوله نفت عراق، مصر و عمدتاً عربستان را به مدیترانه منتقل میکند.[9]
در همین بازه 19 محموله فراوردههای نفتی به وزن 687 هزار تن توسط کشورهای زیر به رژیم صادر شدهاست: آمریکا 36 درصد، روسیه 28 درصد، برزیل 19 درصد، آلبانی 10 درصد، یونان 5 درصد و ایتالیا 2 درصد. قریب به اتفاق محمولههای ارسالی از آمریکا سوخت جت از نوع JP-8 بوده که مخصوص جتهای جنگنده است. محمولههای ارسالی از روسیه همگی VGO بوده که فراوردهای میانی است که میتواند برای تولید سوخت جت استفاده شود. محمولههای دیگر شامل نفت کوره، گازوئیل، دیزل و نفتا بوده است.[10]
پس از حکم 26 ژانویه 2024 دادگاه بینالمللی دادگستری (ICJ) مبنی بر تأیید نسلکشی در غزه تا 12 جولای 2024 سی و پنج محموله نفت خام و فرآوردههای نفتی به اسرائیل تحویل داده شده است. سوخت برای فعالیتهای نیروهای مسلح اسرائیل ضروری است و کشورها و شرکتهایی که آن را تأمین میکنند در نقض حقوق بشر و نسلکشی در غزه سهم اساسی دارند. شرکتها تحت قوانین بینالمللی باید از ارائه تجهیزاتی که میتواند برای جنایات جنگی استفاده شود، خودداری کنند و دولتها موظفند برای متوقف کردن انتقال چنین لوازمی به اسرائیل وارد عمل شوند. در ادامه مروری به سرفصلهای قابل توجه در این زمینه خواهیم داشت:
حوزه دریای کاسپین
آذربایجان همچنان در تأمین نفت اسرائیل پیشتاز است. نفت خام از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیحان منتقل و در بندر جیحان ترکیه برای صادرات به اسرائیل بارگیری میشود. نفت قزاقستان نیز از طریق کنسرسیوم خط لوله کاسپین به بندر نووروسیسک (Novorossiysk) در روسیه منتقل شده و از آنجا به مقصد اسرائیل بارگیری میشود. از اکتبر 2023 تا جولای 2024 آذربایجان و قزاقستان روی هم رفته حدود نیمی از نفت رژیم صهیونیستی را تأمین کردهاند.
ایالات متحده
آمریکا در قالب کمکهای نظامی تقریباً هر دوماه یکبار یک محموله سوخت نظامی برای اسرائیل ارسال میکند که غالباً از نوع JP-8 و مخصوص جتهای جنگنده است.[11] رژیم صهیونیستی در سال 2023 در دو پالایشگاه حیفا و اشدود، حدود 8 ملیون بشکه سوخت جت تولید کرده است، اما سوخت جت شامل انواع مختلفی از سوخت جنگنده تا سوخت جتهای مسافربری است. طبق بررسیهای مرکز SOMO به نظر نمیرسد که اسرائیل بتواند تمام عملیات هوایی نظامی خود علیه غزه را صرفاً بر اساس سوخت تولید شده در داخل سرزمینهای اشغالی انجام دهد.[12] سوخت ارسالی از آمریکا عمدتاً توسط شرکت والرو (Valero) به سفارش ارتش آمریکا تولید شده و شرکت حمل و نقل دریایی اورسیز (Overseas) آن را از تگزاس به عسقلان منتقل میکند. محمولهها بلااستثنا در بندر عسقلان تخلیه شده است.
حوزه غرب آفریقا
در سالهای اخیر سهم تأمینکنندگان آفریقایی در تأمین نفت اسرائیل به صورت قابل توجهی در حال افزایش بوده است. گابن همچنان یکی از تأمین کنندگان اصلی نفت خام اسرائیل است و محمولههایی از نیجریه و کنگو نیز وارد میشود. در سال 2023 گابن بیش از 20 درصد نفت رژیم صهیونیستی را تأمین کرده است. واردات نفت رژیم از گابن از سال 2022 آغاز شده و طی سال 2023 صادرات نفت گابن به اسرائیل با بیش از 300 درصد رشد در مقام اول رشد صادرات نفت به اسرائیل قرار داشته است.[13] نیجریه نیز از سال 2021 صادرات نفت به اسرائیل را آغاز کرده و ارزش این صادرات تا سال 2023 به ترتیب 87، 213 و 552 ملیون دلار بوده و به عبارتی در دو سال متوالی نزدیک به دو و نیم برابر رشد داشته است.[14] در سال 2023 نیجریه 17 درصد از واردات نفت رژیم را تأمین کرد. همچنین طبق آمار موجود از اکتبر 2023 تا جولای 2024 گابن 22 درصد، نیجریه 9 درصد و کنگو 6 درصد و مجموعاً 37 درصد واردات نفت به اسرائیل را تأمین کردهاند.[15] بنابراین به نظر میرسد رژیم صهیونیستی در سالهای اخیر برای تأمین نفت خود بر حوزه غرب آفریقا تمرکز ویژهای دارد.
برزیل
برزیل 9 درصد از عرضه نفت به اسرائیل را از زمان آغاز جنگ تا جولای 2024 تأمین کرده و عملاً یکی از تامینکنندگان مهم نفت اسرائیل است. بنابر اطلاعات موجود تمامی محمولههای ارسالی برزیل برای اسرائیل، مقصد خود را «پورت سعید» مصر اعلام کرده و سیستم شناسایی خودکار خود را در محدوده این بندر خاموش کردهاند؛ این روالی است که در مورد محمولههای ارسالی از کشورهای مختلف دیگر هم دیده میشود.[16]
با وجود انتقادات تند لولا داسیلوا از اسرائیل، برزیل این فرصت را دارد که با تحریم نفتی با رژیم مقابله مؤثر کند. در ماه مه ۲۰۲۵، دو فدراسیون بزرگ اتحادیههای کارگری کارگران نفت در برزیل از دولت خواستند که اسرائیل را تحریم کند.[17]
روسیه
طبق اطلاعات موجود از دسامبر 2023 تا مارس 2024 روسیه طی 4 ماه 7 محموله VGO به مقصد اسرائیل ارسال کرده است. VGO یک فراورده میانی است که میتواند برای تولید سوخت جت استفاده شود. محمولهها از دو بندر تامان (Taman) و نووروسیسک (Novorossiysk) به بنادر اشغالی حیفا و اشدود و بعضاً به مقصد پوششی بندر «پورت سعید» مصر ارسال شده است. همچنین روسیه از طریق کنسرسیوم خط لوله کاسپین که به بندر نووروسیسک منتهی میشود، نفت قزاقستان را به مقصد اسرائیل بارگیری میکند.
قبرس
قبرس در فرآیند تأمین نفت برای اسرائیل نقشآفرینی جالب توجهی دارد. طبق اطلاعات موجود بخش مهمی از نفت خام ارسالی برای اسرائیل از مبدأ گابن، نیجریه و قزاقستان ابتدا در قبرس تخلیه میشود. در مجموع از اکتبر 2023 تا جولای 2024 بیش از 20 درصد نفت اسرائیل در قبرس تخلیه شده و از آنجا به مقصد اسرائیل بارگیری شده است.[18]
علاوه بر این از سال 2024 شرکت نفت گابن با حمایت شرکت قبرسی «گانور» (Gunvor Group Ltd) خریدهای بزرگی داشته است. شرکت نفت گابن در سال 2024 داراییهای «آسالا انرژی» را با حمایت مالی «گروه گانور» خریداری کرد.[19] علاوه بر این، در ماه مه ۲۰۲۵ شرکت نفت گابن ۲۲۰ میلیون دلار از یک معامله ۳۰۰ میلیون دلاری را از طریق تسهیلات پیشپرداخت تضمینشده از یک شرکت تابعه گانور در خاورمیانه تأمین کرد.[20] با توجه به روابط قبرس با اسرائیل و همزمانی این خریدها با اوج گرفتن صادرات نفت گابن به اسرائیل، این حمایتها از شرکت نفت گابن جای تأمل دارد.
ترکیب شرکتهای نقشآفرین
از اکتبر 2023 تا جولای 2024 شرکتهای نفتی دولتی 36 درصد و شرکت های نفتی خصوصی و سهامی 65 درصد نفت اسرائیل را تآمین کردهاند. از این میان شش شرکت بزرگ نفتی بینالمللی بیش از نیمی از آن یا 35 درصد از کل نفت اسرائیل را تأمین میکنند؛ از جمله شِورون (Chevron) 8درصد، بریتیش پترولیوم (BP) 8درصد، اکسون موبایل (ExxonMobil) 4درصد، شل (Shell) 5درصد، اِنی (Eni) 4درصد و توتال (TotalEnergies) 5درصد. این شرکتها را میتوان با توجه به حکم دادگاه بینالمللی دادگستری، به دلیل همدستی در نسلکشی، مسئول دانست.[21]
پایانههای واردات نفت
نهایتاً به همان میزان که مبادی تأمین نفت اهمیت دارد و بلکه بیش از آن، امنیت بنادر نفتی و آبهای پیرامون آن در زنجیره تأمین سوخت رژیم نقش حیاتی دارد. رژیم صهیونیستی به شدت به واردات دریایی وابسته است و هیچ خط لولهای آن را به همسایگان خود متصل نکرده است. اسرائیل سه پایانه برای دریافت نفت وارداتی دارد: عسقلان، حیفا و اشدود. بندر عسقلان مهمترین پایانه واردات نفت اسرائیل است که به صورت میانگین روزانه حدود ۱۸۰ هزار بشکه نفت دریافت میکند. واردات نفت از حیفا به طور متوسط حدود ۴۰ هزار بشکه در روز بوده است.
در مورد بندر «امالرشاش» (ایلات) دادههای پایگاه کپلر نشان میدهد که از سال ۲۰۲۰ هیچ نفت خامی از طریق دریای سرخ و این بندر به اسرائیل وارد نشده است.[22] البته اندکی پس از 7 اکتبر 2023 که بندر عسقلان با اختلال مواجه شده بود اسرائیل کوشید از بندر امالرشاش به عنوان جایگزین استفاده کند و نفتکشی با یک ملیون بشکه نفت آذربایجان در پوشش ارسال به بندر عقبه اردن به سمت این بندر روانه شد.[23] گفتنی است خطوط لوله بندر امالرشاش را به عسقلان، اشدود و حیفا متصل کرده است[24] و رژیم در تلاش است با واردات نفت از کشورهایی مانند امارات این خط لوله را احیا کند.[25]
