نقد و بررسی مقاله : «صنایع نظامی اسرائیل : وفقپذیری و رشد در بازار در حال نوسان اسلحه»
نوشته یورام اورون (Yoram Evron) استاد دانشگاه حیفا
دریافت فایل PDF گزارش کامل
خلاصه:
- مروری بر اتفاقات و روندهای طی شده در صنایع نظامی اسرائیل در طول دهههای اخیر نشان میدهد، اصلیترین عوامل موفقیت این صنعت افزون بر حمایت بیچونوچرای خارجی، فرایند «خودکفایی تعدیلیافته» و «مشارکت سرمایهگذاران خصوصی» در این حوزه است.
- رژیم صهیونیستی که به دنبال جنگ ششروزه به مدت دو دهه با تحریمهای شدید تسلیحاتی فرانسه و بریتانیا روبهرو شد، توانست با تقویت صنایع نظامی خود بخش نظامی خود را تقویت کند. اما با فشار ناشی از توسعه بیش از ظرفیت و وابستگی ساختاری به واردات منابع اولیه از خارج، اسرائیل مجبور به تعدیل خودکفایی خود شد.
- به دنبال افزایش حمایت نظامی ایالات متحده در اواسط دهه 80، پایان جنگ سرد و فروکش کردن صادرات محصولات نظامی درجهان، صنایع نظامی اسرائیل خود را ذیل صنعت نظامی آمریکا تعریف کردند و با بهکارگیری «استراتژی بازاریابی نیچ» خود را به عنوان تامینکننده کوچک اما پیشرفته قابل اطمینان تعریف کردند که میتواند سامانههای پیشرفته و قطعات تخصصی برای پروژههای نظامی و امنیتی اسرائیل ایجاد کند.
- در چارچوب این سیاست صنعت نظامی تمرکز خود را تنها بر «توسعه سامانههایی که توان رزمی ارتش اسرائیل را به طور چشمگیری افزایش میدهند و به طور خاص برای IDF طراحی شدهاند» و یا «سامانههایی که در بازار جهانی به راحتی در دسترس نیستند» معطوف کرد. البته استثنائاتی هم وجود داشت که مهمترین آنها تانکهای مرکاوا، انواع پهپاد و سامانه دفاع موشکی گنبد آهنین است.
- شرکتهای بزرگ نظامی اسرائیل برای اجتناب از تحریمها، اقدام به تاسیس یا خرید شرکتهای محلی در سایر کشورها کردند و به این ترتیب فعالیت خود را در پوشش شرکتهای محلی انجام میدهند. صنایع نظامی اسرائیل همچنین مزیت رقابتی خود را بخش «تحقیق و توسعه» میدانند و سه شرکت بزرگ نظامی اسرائیل (البیت، رافائل و IAI ) گاهی تا 35% از درآمد خود را در تحقیق و توسعه مصرف میکنند.
- در پی این تحول، صنعت تسلیحات اسرائیل به تدریج به یک بخش تولیدی تخصصی با تمرکز بر چند حوزه ویژه با توانمندیهای محوری مشخص تبدیل شد که دولت از طریق ابزارهای گوناگون اجازه ورود سرمایهگذار خصوصی را میدهد اما در عینحال هدایت بازار را دولت و نهادهای امنیتی برعهده دارند.
- برای تداوم این وضعیت اسرائیل نیاز به افزایش مشارکت بخش غیرنظامی در حوزه فناوری دارد. روندی که در دو دهه اخیر در سیاستگذاریهای دولتی مشهود است. بهطور مثال در اواخر دهه 2010، مافات (اداره تحقیق و توسعه وزارت جنگ) مدت زمان صدور مجوز امنیتی برای تأمینکنندگان غیرنظامی را از حدود یک سال به 50 روز کاری کاهش داد. همچنین تا اواخر دهه 2010 حدود 800 پژوهشگر در حوزه رایانش کوانتومی اسرائیل فعالیت داشتند و مراکز تحقیقاتی مرتبط در پنج مورد از هشت دانشگاه پژوهشی اسرائیل تاسیس شده بودند.
- در حالی که در دهه 1980، بخش نظامی مسئول 65 درصد از کل هزینههای تحقیق و توسعه در اسرائیل بود، سهم آنها امروز به زیر 6 درصد رسیده است که نشان از ادغام بسیار زیاد حوزههای نظامی و غیرنظامی در اسرائیل دارد.
- اکوسیستم فناوری اسرائیل همراه با همه حدود 9 هزار استارتاپ، هزاران صندوق سرمایهگذاری و بیش از 350 شرکت چندملیتی، بیش از 1200 استارتاپ در حوزه هوش مصنوعی و … همگی به عنوان منبعی ارزشمند برای صنعت نظامی تبدیل شده است. شرکتهای هایتک اسرائیلی معمولا از مشارکت در امور نظامی استقبال میکنند؛ چرا که مشارکت در پروژههای مرتبط با امور نظامی یا تبدیل شدن به تامین کننده نیازهای وزارت جنگ اغلب به ارتقای جایگاه و اعتبار آنها کمک میکند.
صنایع نظامی رژیم صهیونیستی در نگاه کلی
در سالهای اخیر (پس از 2020)، فروش تسلیحات و تجهیزات دفاعی اسرائیل حدود 15 میلیارد دلار بوده که معادل 10 درصد از کل تولید صنعتی و 7.5 درصد از کل صادرات رژیم است؛ رقمی که هشت برابر میانگین جهانی سهم صنعت دفاع در صادرات است. 75 درصد از درآمد این بخش مربوط به صادرات است؛ رقمی که در مقایسه با ایالات متحده که 85 درصد تولیدات دفاعیاش را در بازار داخلی میفروشد، نمایانگر وابستگی بیسابقه اسرائیل به بازارهای خارجی است. سه شرکت اصلی نظامی اسرائیل البیت، IAI، و رافائل در فهرست 100 شرکت برتر جهان در تولید تسلیحات قرار دارند.
پس از تحریمهای تسلیحاتی فرانسه و بریتانیا در سال 1967، دورهای از خودکفایی اجباری (1967 تا 1987) آغاز شد که در آن اسرائیل توانست بیش از 80 درصد تجهیزات نظامی خود را داخلی کند. در این دوره ارتش و وزارت دفاع اسرائیل خوداتکایی در پلتفرمهای مهم تسلیحاتی را در صدر اولویتهای کاری خود قرار دادند و اسرائیل با پژوهش و توسعه و تولید بومی در چندین دسته از سامانههای تسلیحاتی مهم وارد میدان عمل شد. از جمله این تسلیحات میتوان تانک اصلی میدان نبرد مرکاوا (Merkava)، ناوچههای موشکی ساعر4 (Sa’ar-4) و ساعر 5/4 (Sa’ar-4.5) و چندین سیستم موشکی تاکتیکی دیگر را نام برد. صنعت نظامی اسرائیل همزمان ورودی چشمگیر به عرصه توسعه پهپادهای نسل اول UAV نیز داشت. دوره یاد شده، نقطه آغاز صنعت پیشرفته هوافضا و صنعت موشکی بومی اسرائیل محسوب میشود.
به همین ترتیب تا میانه دهه 80 میلادی صنعت نظامی اسرائیل در اوج خود قرار داشت. این صنعت 30% از داراییهای سرمایهای بخش صنعتی اسرائیل و محصولات تسلیحاتی آن نیز 25% از کل صادرات اسرائیل را به خود اختصاص داده بودند . همچنین صنعت نظامی 20% از کل نیروی کار رژیم را در اختیار داشت. میتوان گفت بیش از نیمی از دانشمندان و مهندسان شاغل در حوزه صنعت در این بخش مشغول به کار بودند. پیش از ترقی بخش هایتک، هزینه بخش توسعه و تحقیق دفاعی به تنهایی 65% از کل هزینههای مربوط به تحقیق و توسعه (R&D) در اسرائیل را شامل میشد.
نقش استراتژی نیچ در تحولات صنعت نظامی اسرائیل
با اینحال فشار ناشی از توسعهی بیش از ظرفیت و همچنین وابستگی به جریان واردات تسلیحات نظامی و سرمایه اقتصادی از سایرین، در نهایت اسرائیل را ناچار به تعدیل استراتژی خود در توسعه و تولید تسلیحات کرد. از اواسط دهه 80 میلادی حوزه حمایتی ایالات متحده گسترش یافت و افزون بر موارد فوق تجهیزات سختافزاری را هم دربرگرفت و با پایان جنگ سرد، دست صنایع نظامی اسرائیل را برای مشارکت در برنامههای توسعه سلاح آمریکایی بیش از پیش باز شد. همزمان فروش تسلیحات در سراسر جهان با پایان جنگ سرد به میزان قابل توجهی کاهش یافت. و اسرائیل ناچار شد مسیر جدیدی برای صنعت نظامی ایجاد کند. مجموع این عوامل این امکان را در اختیار اسرائیل قرار داد تا بقایای راهبرد خوداتکایی خویش را کنار بگذارد و با اطمینان از تامین پایدار سلاح و مهمات حیاتی، بیش از پیش به تقویت استراتژی نیچ در صنعت نظامی خود بپردازد.
بهطور مثال در 1987 پروژه جنگنده بومی اسرائیلی «لاوی» با فشار آمریکا لغو شد و در عوض به اسرائیل پیشنهاد مشارکت در برنامه بهبود و توسعه اف-16 داده شد. در نتیجه اسرائیل تولید برخی از قطعات جنگنده و تجهیز آن به سیستمهای الکترونیک بومی را به عهده گرفت.
بدین ترتیب اسرائیل با تغییر الگوی تجارت نظامی، خود را به یک تامینکننده قابل اطمینان با توانایی توسعه مجموعهای از سامانهها و قطعات پیشرفته داخلی یک پروژه، معرفی کرد. این استراتژی نیچ، موجب کاهش میزان سفارش ارتش اسرائیل از صنعت نظامی داخلی شد و همین امر صنایع نظامی را بر آن داشت تا به دنبال بازارهای جدید برود و به دنبال مشارکت سرمایهگذاران غیرنظامی باشد.
در چارچوب این سیاست، صنعت نظامی تمرکز خود را تنها بر «توسعه سامانههایی که توان رزمی ارتش اسرائیل را به طور چشمگیری افزایش میدهند و به طور خاص برای IDF طراحی شدهاند» و یا «سامانههایی که در بازار جهانی به راحتی در دسترس نیستند» معطوف کرد. البته استثنائاتی هم وجود داشت که مهمترین آنها پلتفرمهای تولید داخلی مانند تانکهای مرکاوا، انواع پهپاد و سامانه دفاع موشکی گنبد آهنین بود. این تغییر استراتژیک به نحوی موثر قابلیت پلتفرمهای موجود را ارتقا بخشید. در پی این تحول، صنعت تسلیحات اسرائیل به تدریج به یک بخش تولیدی تخصصی با تمرکز بر چند حوزه ویژه با توانمندیهای محوری مشخص تبدیل شد.
شرکتهای تابعه
همچین شرکتهای بزرگ نظامی اسرائیل به دلیل ممانع از تحریمهای احتمالی و تلاش برای جذب سرمایهگذار خارجی، اقدام به تاسیس یا خرید شرکتهای محلی در سایر کشورها نمودند و دفاتر متعددی در سراسر اروپا، آمریکا و آسیا احداث کردند تا فعالیتهای تجاری خود را از طریق این شرکتهای محلی پیش ببرند. صنایع نظامی اسرائیل همچنین مزیت رقابتی خود را بخش «تحقیق و توسعه» میدانند. سه شرکت بزرگ نظامی اسرائیل (البیت، رافائل و IAI ) گاهی تا 35% از درآمد خود را در تحقیق و توسعه مصرف میکنند.
همکاری بخش غیر نظامی با بخش نظامی (MCF)
اما برای تداوم این وضعیت اسرائیل نیاز داشت بتواند مشارکت بخش غیرنظامی را در این حوزه افزایش دهد. تا اواسط دهه 80 شرکتهای غیرنظامی نقش مهمی در صنعت نظامی نداشتند و تنها به عنوان پیمانکار فرعی مشارکت داشتند؛ اما با رشد شتابان بخش هایتک و فناوریهای پیشرفته از دهه 90، نقشی مهم و حیاتی در فرایند توسعه فناوریهای نظامی به عهده صنایع غیرنظامی گذاشته شده است.
در دهههای اخیر اسرائیل به وسیله تاسیس «سازمان نوآوری»، ایجاد برنامههای متعدد حمایتی و مراکز پژوهشی و نیز ترویج همکاری دانشگاه و صنعت، بستر خوبی برای مشارکت بخش خصوصی ایجاد کرده است. بهطور مثال در اواخر دهه 2010، مافات (اداره تحقیق و توسعه وزارت جنگ) مدت زمان صدور مجوز امنیتی برای تأمینکنندگان غیرنظامی را از حدود یک سال به 50 روز کاری کاهش داد. تا اواخر دهه 2010 حدود 800 پژوهشگر در حوزه رایانش کوانتومی اسرائیل فعالیت داشتند و مراکز تحقیقاتی مرتبط در پنج مورد از هشت دانشگاه پژوهشی اسرائیل تاسیس شده بودند [1]. در حالیکه در دهه 1980، 65 درصد از کل هزینههای R&D اسرائیل به بخش دفاعی اختصاص داشت، این رقم امروز به زیر 6 درصد رسیده است که نشان از ادغام وسیع حوزههای نظامی و غیرنظامی در اسرائیل دارد.
اکوسیستم فناوری اسرائیل همراه با همه حدود 9 هزار استارتاپ، هزاران صندوق سرمایهگذاری و بیش از 350 شرکت چندملیتی، بیش از 1200 استارتاپ در حوزه هوش مصنوعی و … همگی به منبعی ارزشمند برای صنعت نظامی تبدیل شده است. شرکتهای هایتک اسرائیلی معمولا از مشارکت در امور نظامی استقبال میکنند؛ چرا که مشارکت در پروژههای مرتبط با امور نظامی یا تبدیل شدن به تامین کننده نیازهای وزارت جنگ اغلب به ارتقای جایگاه و اعتبار آنها کمک میکند.
