نوشته سیدحسین فتحی، اندیشکده قرار
در سالهای اخیر زیستبوم فناوری رژیم صهیونیستی با پارادوکسی عجیب روبروست: از یک سو شاهد معاملات رکوردشکن میلیارد دلاری هستیم و از سوی دیگر، نشانههایی از وجود شکافهایی ساختاری در پایههای این زیستبوم آشکار شده است. این گزارش اندیشکده قرار که بر اساس دادههای نهادهای اسرائیلی نظیر IATI و سازمان نوآوری اسرائیل تهیه شده، به بررسی نقش شرکتهای چندملیتی (MNCs) و شکنندگی این زیستبوم میپردازد.
تصویر: نمونهای از مهمترین شرکتهای چندملیتی فعال در زیستبوم فناوری رژیم
۱. اهمیت شرکتهای چندملیتی در زیستبوم فناوری رژیم
شرکتهای چندملیتی (MNCs) به غولهای فناوری گفته میشود که مقر اصلی آنها در خارج از اراضی اشغالی است اما مراکز تحقیقوتوسعه (R&D) یا خطوط تولید خود را در این منطقه مستقر کردهاند. برطبق آمارهای رسمی، در حال حاضر 430 شرکت چندملیتی در اسرائیل فعالیت میکنند[1]؛ این شرکتها برای 90هزار نفر نیروی متخصص شغل ایجاد کردهاند[2] که معادل 23 درصد از کل متخصصین زیستبوم فناوری اسرائیل و حدود 2 درصد از کل شاغلین رژیم صهیونیستی است[3].
این شرکتها فعالیتشان در اراضی اشغالی بیشتر از آن که با نگاه تجاری صرف انجام بگیرد، حاصل روابط راهبردی و دیپلماتیک قدرتهای بزرگ با رژیم صهیونیستی است. شرکتهای چندملیتی در سالهای اخیر نقش «ضربهگیر» اقتصاد رژیم و حمایت پنهان قدرتهای خارجی از آن را داشتهاند. بهطور کلی در اقتصاد رژیم صهیونیستی مسئول مستقیم ۴۰٪ از کل هزینههای تحقیقوتوسعه داخلی و مبنای ۶۰٪ از کل صادرات فناوری پیشرفته اسرائیل (که خود 57 درصد از کل صادرات اسرائیل را در برمیگیرد) به شمار میروند. این شرکتهای چندملیتی در مقایسه با شرکتهای تماماً اسرائیلی حوزه فناوری، 20% نرخ تولید بیشتری دارند.[4]
در سال 2024 این شرکتهای چندملیتی 10.7 میلیارد دلار در تراکنشهای ادغام و تملک خرج کردند (افزایش 65درصدی نسبت به سال 2023). این رشد سرمایهگذاری شرکتهای چندملیتی در واقع جبرانکننده خلأ به وجود آمده پس از طوفانالاقصی بود. سرمایهگذاری 2.35 میلیارد دلاری شرکت Salesforce بر روی استارتاپهای اسرائیلی، حضور Nvidia در شمال اراضی اشغالی پس از جنگ با لبنان، خرید شرکت Wiz به قیمت 32 میلیارد دلار توسط گوگل از جمله مواردی است که نشان میدهد شرکتهای چندملیتی در واقع جبرانکننده شکستهای میدانی و اقتصادی رژیم صهیونیستی هستند.
با وجود چالشها، شرکتهای چندملیتی (MNCs) از عوامل حیاتی زیستبوم نوآوری رژیم هستند. حضور آنها در اسرائیل همکاریهای بینالمللی و دسترسی به بازارهای بیشتر را تقویت میکند، سرمایه مورد نیاز استارتاپها را فراهم میکند و مسیرهایی را برای شرکتهای اسرائیلی جهت دسترسی به زنجیرههای تأمین جهانی ایجاد میکند.
در طی سالهای اخیر سه ماهه چهارم سال 2023 ضعیفترین فصل از حیث سرمایهگذاری خارجی و تعداد معاملات در زیستبوم فناوری اسرائیل بوده است. پس از هفت اکتبر نگرانیها درباره امنیت رژیم صهیونیستی باعث این اتفاق شد. اما شرکتهای چندملیتی در 2024 و 2025 دوباره اقدام به سرمایهگذاری در رژیم کردند و تعداد معاملات در سال 2024 با رشد 20 درصدی و حجم معاملات با رشد 68 درصدی روبرو شد. به بیان دیگر بازار فناوری اسرائیل به سرعت از وضعیت جنگی خارج شد و سال 2024 هم حجم و هم تعداد معاملات افزایش یافت و در سال 2025 نیز تعداد معاملات رشد داشته است.
در طی پنج سال اخیر شرکتهای چندملیتی ستون اصلی بقا و پایداری زیستبوم فناوری بودند و حدود 80% از میانگین مجموع تراکنشهای سالانه در این سالها (2020 تا 2025) به شرکتهای چندملیتی تعلق داشته است. تنها در سال 2023 بود که به دنبال طوفانالاقصی شاهد پایینترین آمار در زمینه سرمایهگذاری و تراکنش شرکتهای چندملیتی بودیم. در سال 2024 شرکتهای چندملیتی حدود 91 درصد از مجموع ارزش تراکنشها را به خود اختصاص دادند که از بازیابی کامل پس از طوفانالاقصی حکایت دارد. بااینحال در سال 2025 میزان تراکنشهای اسرائیلی – اسرائیلی (خرید استارتاپهای اسرائیلی توسط شرکتهای اسرائیلی) رشد چشمگیری داشته است.
میانگین ارزش سالانه هر معامله براساس طرفین معامله بر میلیون دلار؛ منبع: EY , IVC
بهطور برجسته حوزه امنیت سایبری اسرائیل به عنوان مهمترین حوزه زیستبوم فناوری، از مشارکت گسترده شرکتهای چندملیتی برخوردار است. هفت شرکت از ده شرکت برتر امنیت سایبری جهان، مراکز تحقیق و توسعه خود را در اسرائیل حفظ میکنند و از تخصص عمیق این کشور در دفاع سایبری بهره میبرند. نیروی کار امنیت سایبری اسرائیل بیش از ۲۳۵۰۰ متخصص در بیش از ۳۰۰ شرکت خصوصی است که آن را به یکی از قطبهای پیشرو در نوآوری سایبری در جهان تبدیل میکند.
روند رو به رشد همکاری شرکتها و دانشگاهها یکی دیگر از عوامل مهم است. اسرائیل دارای شش مرکز تحقیقاتی اختصاصی امنیت سایبری است که در آنها دانشگاهها دست در دست شرکتها برای توسعه راهحلهای جدید همکاری میکنند. این اکوسیستم الگویی است برای اینکه چگونه شرکتهای چندملیتی میتوانند از تخصص محلی برای حل چالشهای جهانی استفاده کنند.
شرکتهای چندملیتی نه تنها از استعدادهای اسرائیل بهرهمند میشوند؛ بلکه نقش بزرگی در ارتقای آن نیز ایفا میکنند. استارتاپهای اسرائیلی، حتی در روز اول، فقط به اسرائیلیها نمیفروشند، بلکه برای بازارهای جهانی ساخته شدهاند. و شرکتهای چندملیتی دانش ضروری در مورد چگونگی مقیاسپذیری جهانی و چگونگی تفکر در مورد تناسب محصول با بازار، استراتژیهای ورود به بازار و فرآیندهای داخلی مورد نیاز برای موفقیت در سطح بعدی را به ارمغان میآورند. درصد زیادی از کارمندانی که شرکتهای چندملیتی را در اسرائیل ترک میکنند، به سمتهای ارشد در استارتاپها میروند. آنها هر آنچه را که از نحوه ساخت و تفکر متا یا گوگل یا مایکروسافت در مورد فناوری آموختهاند، در سرمایهگذاریهای خود به کار میگیرند. این جریان استعداد، از شرکتهای چندملیتی به استارتاپها، و سپس گاهی اوقات بازگشت، یکی از چیزهایی است که این اکوسیستم را بسیار قوی میکند.
شرکتهای چندملیتی با بیش از 500 کارمند در اسرائیل در حوزه فناوری (منبع استارتاپنیشن)
۲. وابستگی به سرمایه خارجی
آمارهای سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نشاندهنده یک وابستگی مطلق به غولهای جهانی است؛ بهطور مثال سهم ۹۱ درصدی در معاملات سال ۲۰۲۴، بدین معناست که شرکتهای چندملیتی مسئول ۹۱٪ از کل ارزش معاملات (خرید و ادغام) در این زیستبوم بودهاند.[5]
در سال اخیر دو اتفاق در این زمینه تاریخی بود: خرید Wiz توسط گوگل در نیمه اول ۲۰۲۵. گوگل با پرداخت ۳۲ میلیارد دلار نقد برای تصاحب شرکت Wiz، بزرگترین معامله تاریخ فناوری را رقم زد[6]. دیگر آن که شرکت انویدیا که مدیرعامل آن اسرائیل را «خانه دوم» خود مینامد، سرمایهگذاری ۱.۵ میلیارد دلاری برای ساخت بزرگترین مزرعه سرور (Data Center) منطقه را در کریات گات (نزدیکی مناطق جنگی شمال اراضی اشغالی)آغاز کرده است[7].
برطبق گزارش سازمان نوآوری اسرائیل (سپتامبر ۲۰۲۵) سهم سرمایه داخلی در راندهای بزرگ سرمایهگذاری به شدت کم شده و ۸۵٪ از کل سرمایه از منابع خارجی تأمین میشود که این امر زیستبوم را در برابر نوسانات ژئوپلیتیک به شدت آسیبپذیر کرده است[8].
۳. بحران جابجایی استعدادها؛ متخصصان دنبال فرار هستند
بزرگترین شکاف در بدنه زیستبوم فناوری اسرائیل، تمایل فزاینده نخبگان به خروج است. بر اساس گزارش IATI، ۵۳٪ از شرکتهای چندملیتی با افزایش درخواستهای کارمندان برای جابهجایی (نقل مکان به شعب جهانی) مواجه شدهاند.
نکته کلیدی اینجاست که محرک اصلی این جابجاییها دیگر «پیشرفت شغلی» نیست، بلکه «نگرانیهای شدید امنیتی و اقلیم نامساعد ژئوپلیتیک» ناشی از جنگ مداوم است. این موج خروج، منجر به تخلیه مالکیت معنوی (IP) و تضعیف مدیریت تکنولوژیک اسرائیل میشود.
در این گزارش (دسامبر 2025) مهمترین چالشها پیرامون حضور شرکتهای چندملیتی در اراضی اشغالی با استناد به پیمایش صورتگرفته از مدیران آنها چنین عنوان شده است.
- افزایش تقاضای کارکنان برای جابجایی (در 53% شرکتها)
- عدم ارتباط با دفاتر جهانی آن شرکت و لغو شدن دیدارهای مدیریتی
- اختلال در زنجیره تامین در شرکتهای تولیدی
- احساس منفی میان کارکنان و مشتریان این شرکتها
- روی آوردن به سمت تولید در خارج از اراضی (چالشهای مداوم امنیتی و زنجیره تامین)
- آسیبهای نامرئی (خروج بیسروصدا از بازار اسرائیل)
۴. خروج آرام و بیسروصدای شرکتهای چندملیتی
یکی دیگر از پدیدههایی که در سالهای اخیر در حال رخ دادن است، خروج بیسروصدای شرکتهای چندملیتی از اراضی اشغالی است؛ بدینمعنا که بودجههای راهبردی این شرکتها بدون اعلام رسمی به سمت بازارهای دیگر هدایت میشود. نمونه برجسته این مسئله در زمینه حضور شرکت اینتل در اسرائیل رخ داد. شرکتی که یکی از قدیمیترین شرکتهای چندملیتی حاضر در اسرائیل است و سالهای سال در بین شرکتهای چندملیتی بیشتر نیروی کار را در اراضی اشغالی به خود اختصاص داده بود. اینتل اما در فوریه اعلام کرد پروژه عظیم 25 میلیارد دلاری خود در اسرائیل متوقف کرده و بیش از نیمی از نیروهای خود را تعدیل کرده است[9]. همچنین غولهای تجاری آمریکایی eBay و ZipRecruiter بدون سروصدا فعالیتهای خود را در اسرائیل متوقف کردند و چندین مرکز تحقیق و توسعه را تعطیل کردند[10].
۵. فشارهای اخلاقی و چالشهای امنیتی
در سالهای اخیر به دنبال نسلکشی آشکار و همدستی غولهای تجاری و فناوری آمریکایی، شرکتهای چندملیتی تحت فشار شدید داخلی و بینالمللی برای قطع همکاری با نهادهای نظامی رژیم صهیونیستی قرار گرفتهاند. بهطور مثال میتوان به پرونده مایکروسافت اشاره کرد؛ شرکتی که یکی از حامیان اصلی رژیم صهیونیستی بوده و هست و بسیاری از نیروهای آن را، پرسنل سابق ارتش اسرائیل تشکیل میدهد؛ بااینحال به دلیل چالشهای اخلاقی و فشار اجتماعی در سپتامبر ۲۰۲۵، مایکروسافت دسترسی واحد جاسوسی ۸۲۰۰ ارتش اسرائیل به خدمات ابری Azure را قطع کرد[11]. علت این اقدام، افشای استفاده از این تکنولوژی در «نظارت انبوه غیرقانونی بر غیرنظامیان فلسطینی» بود. همچنین در راستای اعتراضات و کمپینهای مدنی جنبش BDS، شرکت سامسونگ حاضر به بستن دفتر خود در تلآوی (سامسونگ نکست) شد (از جمله سایر شرکتهای بزرگ که فعالیتهای خود در اسرائیل را متوقف کرده یا آن را محدود کردند میتوان به دراپباکس[12]، کرنینگ[13]، سونی[14]، سیسکو[15] و اچ پی[16] اشاره کرد.
زیستبوم فناوری رژیم صهیونیستی در سال ۲۰۲۵ مانند یک قلعه عظیم به نظر میرسد که دیوارهای آن با طلا (سرمایههای MNCها) روکش شده، اما بنیانهای آن در واقع وجود ندارند و این زیستبوم به حمایتهای خارجی وابسته است. شرکتهای چندملیتی همچنان ستونهای اصلی این زیستبوم هستند، اما تمایل کارمندان به خروج، هدایت پنهانی سرمایهها به خارج و فشارهای اخلاقی بینالمللی، این ستونها را لرزانتر از همیشه کرده است.
در کنار قرار دادن این چالشها با وابستگی ۸۵ درصدی زیستبوم فناوری اسرائیل به سرمایه خارجی و موج جابهجایی نخبگان کنترل، نشان میدهد این صنعت بسیار آسیبپذیرتر از آنچیزی است که به نظر میرسد.
