رتبهبندیهای جهانی دانشگاهی، بهویژه در حوزههای علم و فناوری، صرفاً معیارهایی برای ارزیابی کیفی عملکرد مراکز علمی نیستند، بلکه شاخصهای حیاتی برای سنجش نفوذ بینالمللی، قدرت نرم و مزیت رقابتی یک کشور به شمار میروند. اسرائیل به طور معمول جایگاه برجستهای در این عرصه داشته و نهادهای علمی آن همواره در میان برترینهای جهان قرار گرفتهاند.
اما دادههای اخیر زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. سقوط چشمگیر موسسه علوم وایزمن، که به طور سنتی برترین موسسه علمی اسرائیل محسوب میشود، از فهرست ۱۰۰ موسسه برتر جهان در شاخص معتبر نیچر (Nature Index) برای سال ۲۰۲۵، رویدادی بیسابقه و نمادین است. این سقوط صرفاً یک آمار نگرانکننده نیست، بلکه نشانهای از یک بحران عمیقتر و چندوجهی است که بخش دانشگاهی و تحقیقاتی اسرائیل را در بر گرفته و آینده آن را به عنوان یک قطب علمی جهانی با چالش مواجه کرده است. برای درک ابعاد این بحران، ابتدا باید به بررسی دقیقتر دادههای این سقوط بپردازیم.
تحلیل دادههای شاخص نیچر
شاخص نیچر که توسط نشریه معتبر علمی Nature منتشر میشود، به عنوان یک معیار کلیدی و معتبر جهانی برای سنجش خروجیهای تحقیقاتی باکیفیت شناخته میشود. این شاخص بر اساس مشارکت نویسندگان در مقالات منتشرشده در ۱۴۵ مجله علمی پیشرو در جهان محاسبه میشود و به همین دلیل، به سرعت به تغییرات در حجم و کیفیت تولیدات علمی واکنش نشان میدهد. دادههای سال ۲۰۲۵ افول گستردهای را در میان نهادهای علمی اسرائیل به تصویر میکشد که در جدول زیر به طور خلاصه ارائه شده است.
در این میان، ثبات نسبی و صعود جزئی دانشگاه تلآویو از رتبه ۱۵۴ به ۱۵۲، یک استثنا است که البته روند نزولی کلی را تغییر نمیدهد. این اعداد و ارقام، که پایینترین جایگاه موسسه وایزمن از زمان راهاندازی این شاخص در سال ۲۰۱۴ را نشان میدهد، خود معلول جنگها و شرایط امنیتی و ژئوپلیتیکی هستند که در یک سال گذشته جامعه علمی اسرائیل را به شدت تحت تأثیر قرار دادهاند.
رویدادهای امنیتی و نظامی اخیر، بحرانی را که به صورت پنهان در جامعه علمی اسرائیل در حال شکلگیری بود، تسریع کرده و به سطح آورده است. این رویدادها از دو جهت اصلی بر نهادهای تحقیقاتی اسرائیل فشار وارد کردهاند: ضربات مستقیم به زیرساختها و تشدید انزوای بینالمللی.
ضربات مستقیم به زیرساختهای تحقیقاتی
حملات موشکی ایران به پردیس موسسه وایزمن در شهر رخووت، آسیبهای فیزیکی بیسابقهای را به این مرکز تحقیقاتی وارد کرد. مقیاس تخریب، که در گزارشهای رسمی نیز به آن اشاره شده، بسیار گسترده است:
- تخریب کامل دو ساختمان تحقیقاتی
- آسیب به ۱۱۲ سازه مختلف، شامل ۶۰ آزمایشگاه و ۵۲ واحد مسکونی متعلق به کارکنان و دانشجویان[1]
- فلج شدن حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از کل فعالیتهای تحقیقاتی موسسه[2]
این آسیبها نهتنها باعث اختلال فوری در پروژهها شد، بلکه نواقص سیستمیِ موجود در نظامات بیمهای اسرائیل نیز به مانعی در برابر بازسازی این زیرساختهای پژوهشی تبدیل شده است. به گفته پروفسور آلون چن (Alon Chen)، رئیس موسسه وایزمن، غرامت مالیات بر دارایی بر اساس ارزش استهلاکی محاسبه میشود، نه هزینه واقعی جایگزینی. او توضیح میدهد: «اگر ما پنج سال پیش یک میکروسکوپ را به قیمت یک میلیون دلار خریده باشیم، ارزش واقعی غرامت آن تنها ۲۰۰ هزار دلار است، درحالیکه خرید یک میکروسکوپ جدید امروز حدود ۱.۵ میلیون دلار هزینه دارد.» این شکاف مالی، بازسازی و بازگشت به ظرفیت کامل را تقریباً غیرممکن میسازد[3].
تشدید تحریمهای دانشگاهی در پی نسلکشی در غزه
عملیات «طوفان الاقصی» و جنگ متعاقب آن در غزه، به انزوای فزاینده بینالمللی اسرائیل در تمامی سطوح، از جمله عرصه آکادمیک، دامن زده است. این انزوا به شکلهای مختلفی خود را نشان داده است:
- تشدید تحریم دانشگاهی بینالمللی: کمپین گستردهتر بایکوت، عدم سرمایهگذاری و تحریم (BDS) با تمرکز بیشتری بر نهادهای دانشگاهی اسرائیل فعال شده و همکاریهای بینالمللی را محدود کرده است.
- لغو رویدادهای علمی: بسیاری از کنفرانسهای بینالمللی که قرار بود در اسرائیل برگزار شوند، لغو شدهاند.
- کاهش تعاملات بینالمللی: دعوت از دانشمندان اسرائیلی برای شرکت در رویدادها و سمینارهای علمی در خارج از کشور به شکل محسوسی کاهش یافته است.
گزارشها نشان میدهد که این وضعیت به طور خاص محققان رشتههای علوم انسانی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده و آنها را به طور فزایندهای از فرصتهای همکاری بینالمللی محروم کرده است. شوک ناشی از جنگ در غزه، با وارد شدن بر بستری از چالشهای ساختاری بلندمدت، موجب شده است فرسایش جایگاه علمی اسرائیل از درون تسریع شود.
فرسایش اجتماعی و فشارهای داخلی
بحران کنونی در جامعه علمی اسرائیل تنها نتیجه رویدادهای اخیر نیست، بلکه ریشه در روندهای منفی بلندمدتی دارد که طی یک دهه گذشته، توان رقابتی این بخش را به تدریج تضعیف کرده است.
- کاهش سرمایهگذاری دولتی: بر اساس گزارش آکادمی ملی علوم اسرائیل، سرمایهگذاری دولتی در تحقیقات دانشگاهی بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ به میزان ۴ درصد کاهش یافته است. این در حالی است که در همین بازه زمانی، اکثر کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) سرمایهگذاری خود را در این حوزه به طور متوسط ۲۰ درصد افزایش دادهاند. این شکاف سرمایهگذاری، توانایی مؤسسات اسرائیلی برای رقابت در سطح جهانی را تحلیل برده است.
- تعلیق بودجههای بینالمللی: برنامههای بینالمللی مانند Horizon Europe اتحادیه اروپا، به عنوان یکی از منابع اصلی حمایت مالی از پروژههای تحقیقاتی در اسرائیل عمل میکردند. فضای سیاسی کنونی و تحریمهای فزاینده، این شریان حیاتی مالی را به خطر انداخته و محققان را با کمبود بودجه مواجه کرده است.
- فرار مغزها و انزوای نخبگان: پدیده «فرار مغزها» به یک روند رو به رشد تبدیل شده است. دانشمندان و محققان اسرائیلی به دلیل فضای ناامن و محدودیت فرصتها، به دنبال موقعیتهای بهتر در خارج از اسرائیل هستند. همزمان، دانشگاهها برای جذب استعدادهای بینالمللی یا حتی حفظ نخبگان داخلی با چالشهای جدی روبرو شدهاند.
- تخریب وجهه آکادمیک: انزوای سیاسی به سرعت به انزوای علمی تبدیل شده است. این وضعیت به بهترین شکل در اظهارات پروفسور دیوید هارل، رئیس آکادمی ملی علوم اسرائیل، خلاصه میشود که میگوید: «اسرائیل در محافل دانشگاهی به یک کشور منفور تبدیل شده است.»
این عوامل ساختاری ترکیبی بحرانزا را ایجاد کردهاند که پیامدهای راهبردی عمیقی برای آینده اسرائیل به همراه دارد.
پیامدهای کلان افت علمی اسرائیل
افول جایگاه علمی اسرائیل فراتر از یک مسئله دانشگاهی است و پیامدهای مستقیمی برای اقتصاد، امنیت ملی و جایگاه بینالمللی آن دارد. این بحران میتواند آینده اسرائیل را از جنبههای مختلفی تحت تأثیر قرار دهد.
- آسیب به مزیت رقابتی و تهدید امنیت ملی: اقتصاد اسرائیل به شدت به نوآوری و فناوری وابسته است. مهمتر از آن، دکترین امنیت ملی و برتری کیفی نظامی اسرائیل اساساً بر پایه یک بخش تحقیق و توسعه داخلی برتر بنا شده است. تضعیف نهادهای تحقیقاتی که موتور محرک این دو حوزه بودهاند، نهتنها به برند ملی و مزیت رقابتی اسرائیل در سطح جهانی آسیب میزند، بلکه یک تهدید مستقیم و بلندمدت برای برتری نظامی و قابلیتهای دفاعی آن محسوب میشود.
- تشدید بحران مشروعیت: انزوای آکادمیک به انزوای سیاسی گستردهتر دامن میزند. وقتی جامعه علمی جهانی به یک کشور پشت میکند، مشروعیت بینالمللی آن نیز بیش از پیش متزلزل میشود و این امر میتواند به تضعیف جایگاه اسرائیل در سازمانهای بینالمللی و روابط دوجانبه منجر شود.
- تخریب چشمانداز آینده: هشدارهای متعدد کارشناسان نشان میدهد که ادامه این روند میتواند عواقب جبرانناپذیری برای آینده تحقیقات علمی در اسرائیل داشته باشد. از دست دادن یک نسل از محققان و قطع ارتباط با جامعه علمی جهانی، آسیبی است که جبران آن سالها زمان خواهد برد.
با توجه به فشارهای فزاینده داخلی و خارجی، نهتنها توقف این روند نزولی دشوار به نظر میرسد، بلکه فرصت و فضا برای تضعیف بیشتر جایگاه علمی اسرائیل همچنان وجود دارد. بحران کنونی صرفاً یک افت آماری نیست؛ این یک چالش وجودی برای آینده اسرائیل است که همواره خود را «یک مرکز پیشرو در علم و فناوری جهانی» نشان داده است.
دریافت فایل گزارش افت علمی اسرائیل
