در اواخر آوریل ۲۰۲۶، شرکت ملی آب اسرائیل (مکوروت) و شرکت nT-Tao، توسعهدهنده سیستمهای همجوشی هستهای فشرده، تفاهمنامهای برای همکاری راهبردی امضا کردند که میتواند نقطه عطفی در تأمین انرژی زیرساختهای حیاتی آب بهشمار رود. این همکاری، بررسی امکان احداث یک مرکز تحقیق و توسعه اختصاصی و تأسیسات آزمایشی برای استفاده از انرژی همجوشی در تامین انرژی موردنیاز تصفیهخانههای آب و فاضلاب را دنبال میکند.[1]
اهمیت این تفاهمنامه زمانی روشنتر میشود که بدانیم مکوروت با مصرف سالانه حدود ۴ درصد از کل برق اسرائیل و هزینهای نزدیک به یک میلیارد شکل جدید (بیش از ۳۳۶ میلیون دلار)، بزرگترین مصرفکننده غیرنظامی انرژی در سرزمینهای اشغالی محسوب میشود. از سوی دیگر، حوزه آب و انرژی چنان به هم گره خوردهاند که کارشناسان از آن بهعنوان «ازدواج ناگسستنی» یاد میکنند.
در اسرائیل آبشیرینکنها، تأسیسات تصفیه فاضلاب و خطوط انتقال آب همگی برای عملکرد بیوقفه خود به جریان پایدار و باکیفیت برق وابستهاند؛ بهگونهای که اختلال در تأمین برق میتواند مستقیماً زنجیره تأمین آب آشامیدنی را با بحران مواجه کند. این وابستگی در شرایط عادی مدیریتپذیر است اما در شرایط اضطراری به یک آسیبپذیری اساسی تبدیل میشود.
اد گور-لاوی (Oded Gour-Lavie)، مدیرعامل و بنیانگذار [2]nT-Tao، مستقیماً به این بستر امنیتی اشاره کرده و میگوید: «رویدادهای هفتههای اخیر اهمیت حیاتی توسعه منابع انرژی ایمن، پایدار و قابل اعتماد را برای اقتصاد، امنیت ملی و محیطزیست برجسته میکند.» در محیط ژئوپلیتیکی خاورمیانه که زیرساختهای انرژی بهطور فزایندهای در معرض تهدید قرار دارند، این مسئله اهمیت دوچندان مییابد. سناریوهایی مانند حمله به تأسیسات گازی و آلودگی دریای مدیترانه حتی میتواند به تعطیلی گسترده آبشیرینکنها بینجامد و بخش عمده آب آشامیدنی را تحت تأثیر قرار دهد.[3]
در چنین بستری، ایده دستیابی به منبع انرژی مستقل از شبکه سراسری و مقاوم در برابر اختلالات خارجی به یک ضرورت راهبردی تبدیل میشود. مکوروت پیش از این نیز در همین راستا به سراغ راهکارهایی مانند احداث نیروگاههای خورشیدی بر روی مخازن آب و استفاده از انرژی برقآبی رفته است، اما همکاری با nT-Tao گامی فراتر و ورود به حوزهای با ریسک، و در عین حال ظرفیت تحولآفرین بالاتر محسوب میشود.
در سوی دیگر این همکاری، nT-Tao قرار دارد؛ شرکتی که با رویکردی متفاوت نسبت به پروژههای عظیم همجوشی، بر توسعه سیستمهای فشرده، مدولار و قابل استقرار در محل مصرف تمرکز کرده است. هدف این سیستمها تولید توانی در حدود ۲۰ مگاوات است؛ ظرفیتی که میتواند نیاز انرژی تأسیساتی مانند آبشیرینکنها یا تصفیهخانهها را بهصورت محلی تأمین کند.
این شرکت در ژانویه ۲۰۲۶ با راهاندازی نمونه اولیه خود موفق به تولید نخستین پلاسما شد؛ هرچند این دستاورد هنوز فاصله قابلتوجهی با تولید برق تجاری دارد. با این حال، آنچه رویکرد nT-Tao را متمایز میکند، طراحی مدولار و قابلیت استقرار سریع در سایتهای صنعتی و زیرساختی است، نه انتظار برای تحقق نیروگاههای عظیم همجوشی.
براساس مفاد تفاهمنامه، این همکاری بهصورت مرحلهای پیش خواهد رفت. در سال ۲۰۲۶، تمرکز بر مطالعات امکانسنجی، ارزیابیهای فنی و بررسیهای اولیه تجاری است. در مراحل بعدی، ایجاد یک مرکز تحقیق و توسعه و یک تأسیسات پایلوت در دستور کار قرار دارد؛ تأسیساتی که قرار است فناوری را در شرایط واقعی زیرساختی آزمایش و اعتبارسنجی کند.
این همکاری در قالب «شریک طراحی راهبردی (Strategic Design Partner)» تعریف شده که به مکوروت امکان میدهد مستقیماً در فرآیند طراحی فناوری متناسب با نیازهای عملیاتی خود مشارکت داشته باشد. تأسیسات پایلوت برنامهریزی شده، نخستین سایتی خواهد بود که سیستمهای همجوشی نسل بعدی nT-Tao، از جمله پیکربندی نهایی هسته را در معرض شرایط واقعی زیرساختی قرار میدهد.
برای مکوروت، این پروژه علاوهبر کاهش بالقوه هزینههای انرژی و کاهش وابستگی به شبکه، ابزاری برای افزایش تابآوری زیرساختی محسوب میشود. در مقابل، nT-Tao نیز از دسترسی به یک بستر واقعی و در مقیاس ملی برای آزمایش فناوری خود بهرهمند میشود؛ محیطی که میتواند فرآیند اعتبارسنجی را تسریع کند.
در سطحی کلانتر، این همکاری در تقاطع روندهای مهمی قرار دارد: افزایش آسیبپذیری زیرساختهای انرژی، رشد تقاضا برای برق پایدار و بدون کربن، و حرکت به سمت مدلهای غیرمتمرکز تأمین انرژی. همچنین، پیوند فزاینده میان آب، انرژی و حتی صنایع نوظهوری مانند مراکز داده و هوش مصنوعی، اهمیت چنین ابتکاراتی را دوچندان میکند.
با وجود این، واقعیتهای فنی همجوشی هستهای همچنان پابرجاست. هیچ کشور یا شرکتی تاکنون به تولید خالص انرژی در مقیاس نیروگاهی دست نیافته و حتی پروژههای بزرگی مانند ITER با تأخیرهای طولانی مواجه هستند. این پروژه یکی از بزرگترین طرحهای علمی بینالمللی در حوزه همجوشی هستهای است که با هدف تولید انرژی پاک و پایدار از طریق شبیهسازی فرآیندهای درون خورشید در حال اجراست. ITER با مشارکت هفت عضو اصلی (اتحادیه اروپا، چین، هند، ژاپن، کره جنوبی، روسیه و ایالات متحده) در کاداراش فرانسه در حال ساخت یک راکتور آزمایشی توکامک است. این پروژه اکنون سال ۲۰۳۴ را بهعنوان زمان آغاز عملیات تحقیقاتی هدفگذاری کرده، در حالی که تولید انرژی تا حدود ۲۰۳۹ پیشبینی میشود.[4]
برآوردهای موجود نشان میدهد که تجاریسازی این فناوری بهاحتمال زیاد به اواسط دهه ۲۰۳۰ موکول خواهد شد. مؤسسه تحقیقات اقتصادی آلمان (DIW Berlin) نیز در گزارشی تأکید کرده است که «هنوز مسیر مشخصی برای تولید برق تجاری از همجوشی هستهای وجود ندارد».[5] چالشها تنها به موانع فنی محدود نمیشوند؛ ملاحظات امنیتی مرتبط با استقرار تأسیسات هستهای، حتی با اهداف صلحآمیز نیز از جمله مسائلی است که باید در مسیر تجاریسازی مورد توجه قرار گیرد.
در مجموع، این تفاهمنامه را میتوان نشانهای از تغییر در پارادایم تأمین انرژی زیرساختهای حیاتی دانست؛ حرکتی از وابستگی به شبکههای متمرکز به سمت راهکارهای محلی و خودکفا. هرچند تحقق کامل این چشمانداز به زمان نیاز دارد، اما آغاز چنین همکاریهایی نشان میدهد که بازیگران کلیدی، بهویژه در حوزههای حیاتی مانند آب، به دنبال راهحلهایی فراتر از الگوهای سنتی هستند.
یوسی یااکوبی (Yossi Yaacoby)، معاون مهندسی، برنامهریزی و نوآوری مکوروت در این زمینه میگوید: «مکوروت بهعنوان شرکت ملی آب اسرائیل، دائماً فناوریهایی را بررسی میکند که میتوانند قابلیت اطمینان و کارایی سیستمهای آبی را بهبود بخشند. همکاری با nT-Tao به ما امکان میدهد تا عملاً بررسی کنیم که چگونه انرژی همجوشی میتواند در آینده در سیستم زیرساخت ملی ادغام شود.»[6]
تأسیسات پایلوت پیشبینیشده نقش مهمی در ارزیابی عملی امکانپذیری این فناوری ایفا خواهد کرد. با این حال، مسیر پیش رو طولانی و همراه با عدمقطعیتهای قابلتوجه است. همکاری میان یک شرکت بزرگ در حوزه آب و یک استارتاپ فعال در زمینه همجوشی را میتوان تلاشی در راستای بررسی گزینههای نوظهور برای تأمین انرژی زیرساختهای حیاتی دانست؛ حوزهای که در آن پیوند میان آب، انرژی و ملاحظات امنیتی اهمیت فزایندهای یافته است.
بهطور کلی، میتوان گفت این تفاهمنامه صرفاً یک همکاری فناورانه نیست، بلکه بازتاب یک تغییر در درک راهبردی از «امنیت زیرساختی» در اسرائیل است.
در سطح نخست، این اقدام را باید در چارچوب دکترین دیرینه اسرائیل در «تابآورسازی زیرساختهای حیاتی» فهم کرد؛ دکترینی که بهویژه پس از تجربه جنگها و تهدیدات نامتقارن، بر کاهش نقاط اتکای متمرکز تأکید دارد. پیوند آب و انرژی در اسرائیل بهگونهای است که هر اختلال در یکی، دیگری را بلافاصله تحت تأثیر قرار میدهد. ورود به حوزه همجوشی – حتی در مرحلهای بسیار اولیه – نشان میدهد که سیاستگذار اسرائیلی در حال حرکت از مدیریت ریسک به سمت «پیشدستی فناورانه» است؛ یعنی تلاش برای خلق گزینههایی که ماهیت تهدید را تغییر دهند، نه صرفاً کاهش آسیبپذیریهای موجود.
در سطح دوم، این همکاری را میتوان بخشی از گذار به الگوی «انرژی غیرمتمرکز امنیتمحور» دانست. ایده راکتورهای کوچک، مدولار و قابل استقرار در محل مصرف، اگرچه هنوز تحقق نیافته، اما از منظر امنیتی قابل توجه است: کاهش وابستگی به شبکه سراسری، افزایش خودکفایی تأسیسات حیاتی و محدودسازی اثر حملات نقطهای. این رویکرد پاسخی به محیط تهدیدی است که در آن زیرساختهای بزرگ و متمرکز (مانند نیروگاهها یا تأسیسات گازی) اهدافی آسیبپذیر محسوب میشوند.
در سطح سوم، این پروژه یک «سرمایهگذاری پرریسک با بازده بالقوه راهبردی» است. اسرائیل آگاه است که همجوشی هنوز فاصله قابلتوجهی تا تجاریسازی دارد، اما ورود زودهنگام به این حوزه میتواند مزایایی مانند دسترسی به دانش، اثرگذاری بر طراحی فناوری متناسب با نیازهای بومی، و احتمال حضور در زنجیره ارزش یک فناوری آیندهساز را به همراه داشته باشد.
با این حال، نباید از محدودیتها غافل شد. فاصله میان تولید پلاسما و تولید برق پایدار بسیار زیاد است و حتی در صورت موفقیت فنی، مسائل تنظیمگری، ایمنی و امنیت فیزیکی تأسیسات هستهای همچنان پابرجا خواهد بود. بهعبارت دیگر، این پروژه در کوتاهمدت راهحل بحران انرژی-آب اسرائیل نیست، بلکه بیشتر یک مسیر اکتشافی با افق میانمدت تا بلندمدت محسوب میشود.
به طور خلاصه، این تفاهمنامه را میتوان نشانهای از حرکت بهسوی نسل جدیدی از سیاستگذاری امنیتی دانست که در آن «فناوریهای پیشرفته» بهعنوان ابزار افزایش تابآوری ملی مورد توجه قرار میگیرند. حتی اگر همجوشی در بازه زمانی مورد انتظار به ثمر نرسد، این روند بیانگر تلاش برای بازتعریف مفهوم امنیت از «حفاظت از زیرساختها» به «بازطراحی زیرساختها بر مبنای ملاحظات امنیتی» است؛ تغییری که پیامدهای آن فراتر از حوزه انرژی و آب خواهد بود.
