نقد و بررسی پژوهش «سرمایه نظامی در زیست‌بوم فناوری پیشرفته اسرائیل»

 

چکیده

 اوری سِوِد (Ori Swed)، پژوهشگر دانشگاه تگزاس، در مقاله «سرمایه نظامی در صنعت فناوری پیشرفته اسرائیل» (۲۰۱۳) که برگرفته از رساله دکتری اوست، به واکاوی نقش ساختاری ارتش اسرائیل در شکل‌گیری اکوسیستم فناوری می‌پردازد و روایت‌های صرفاً اقتصادی یا سیاست‌محور پیشین را به چالش می‌کشد.

 مهم‌ترین یافته‌ها و نتایج:

 ۹۰٪ از کارکنان صنعت فناوری سابقه سربازی دارند، در حالی که این نسبت در کل جمعیت اراضی اشغالی حدود ۶۰٪ است.

 نزدیک به ۶۰٪ از متخصصان فناوری، خدمت خود را در یگان‌های رزمی یا فناورانه گذرانده‌اند؛ یگان‌هایی که تنها ۲۰٪ ساختار نیروی انسانی ارتش را تشکیل می‌دهند.

 ۸۵.۴٪ از کارآفرینان اسرائیلی سابقه نظامی دارند و در بیش از نیمی از استارتاپ‌ها، حداقل یکی از بنیان‌گذاران سابقه افسری در ارتش را داشته است.

 فرآیند سربازی در این رژیم، فراتر از آموزش فنی، ترکیبی از «مهارت انسانی»، «شبکه اجتماعی» و «هنجارهای سازمانی» تولید می‌کند که سِوِد آن را «سرمایه نظامی» می‌نامد و این سرمایه مستقیماً به بخش فناوری صادر می‌شود.

نقش اجتماعی ارتش در پیشرفت فناوری:

با وجود توجه گسترده به ارتباط حوزه نظامی با حوزه فناوری در اسرائیل اما نقش ارتش به عنوان یک عامل پیونددهنده اجتماعی نادیده گرفته می‌شود و اغلب ارتش به عنوان یک شریک، مشتری یا حامی بازار تحقیق و توسعه معرفی شده است. اما پژوهشگر اسرائیلی معتقد است موفقیت در زیست‌بوم فناوری صرفاً محصول بودجه‌های دولتی یا حمایت‌های یگان‌های فناوری ارتش نیست، بلکه ریشه در «شبکه روابط دوران سربازی» دارد. پیوندهای دوستی و اعتماد متقابل که در دوره خدمت شکل می‌گیرند، کانال‌های غیررسمی انتقال دانش، جذب هم‌بنیان‌گذار، دسترسی به سرمایه‌گذار و ورود به بازار را تسهیل کرده و مرزهای بین نهاد نظامی و فضای استارتاپی را محو می‌کنند.

سِوِد با عبور از نگاه ابزاری به ارتش، نشان می‌دهد که این نهاد با کارکرد جامعه‌پذیری، ادغام مهاجران و شبکه‌سازی سیستماتیک، به ستون فقرات نامرئی صنعت فناوری تبدیل شده است؛ واقعیتی که بدون درک عمیق «سرمایه نظامی» و «شبکه‌های دوران سربازی» قابل تحلیل نیست.

مقدمه

اوری سِوِد (Ori Swed) پژوهشگر یهودی ‌الاصل دانشگاه تگزاس آمریکا در مقاله‌ای با عنوان «سرمایه نظامی در صنعت فناوری پیشرفته اسرائیل»[1] (2013) که برآمده از پایان‌نامه دکتری اوست[2]، به‌طور مشخص بر اهمیت خدمت نظامی در پیشرفت زیست‌بوم فناوری رژیم صهیونیستی تاکید می‌کند. او در این مقاله با اشاره به نقش ارتش به عنوان نهادی که تسهیل‌گر ارتباط میان نیروهای مسلح و صنعت فناوری است، معتقد است خدمت سربازی جایگاهی اساسی برای آموزش حرفه‌ای نیروها و برقراری پیوندهای اجتماعی کلیدی است که بر جریان نیروی کار صنعت فناوری پیشرفته اثر می‌گذارد. ارتش همچنین فرهنگ سازماندهی، عملکرد و نوع پروژه‌های صنعت فناوری را تعیین می‌کند. او معتقد است که بررسی فردی نیروهای متخصص در صنعت فناوری پیشرفته نشان می‌دهد نه تنها بخش عمده‌ای از آنها آموزش حرفه‌ای در طی سربازی دیده‌اند بلکه چنین افرادی مورد توجه بیشتر در این صنعت هستند.

اهمیت مقاله فوق‌الذکر در تاکید بر اهمیت «شبکه روابط» تشکیل‌یافته در طی خدمت سربازی برای موفقیت در صنعت فناوری پیشرفته است. نویسنده می‌کوشد چارچوبی مفهومی از تبیین‌های ساختاری و فرهنگی این روابط ایجاد کند.

او معتقد است آنچه بیش از هرچیز در زمینه مشارکت نیروهای سابق ارتش در صنعت فناوری پیشرفته اهمیت دارد، پیوند میان ارتش و صنعت فناوری نیست؛ بلکه نفوذ ارتش اسرائیل به عنوان یک نهاد اجتماعی و فرهنگ‌ساز است.

 برطبق دیدگاه او در دهه 90 اسرائیل یک دولت رفاه با اقتصادی متزلزل داشت و صنعت فناوری پیشرفته مورد توجه نبود. چند سال بعد با توجه به نیازهای امنیتی جدید، رژیم صهیونیستی به یک بازیگر مهم فناوری که صنعت فناوری پیشرفته «خلاقانه و هوشمندانه» دارد، تبدیل شد. امروز شرکت‌های فناوری اسرائیلی در بازار بورس آمریکا (نزدک) حضوری چشمگیر و روابط مهمی با سایر قدرتهای فناوری مثل بریتانیا و آلمان دارند.

در این مقاله ذکر شده که پژوهش‌های دیگر در این حوزه اغلب به شکل سطحی به جنبه تجاری و اقتصادی ارتباط میان ارتش اسرائیل و صنعت فناوری پرداخته‌اند و صنعت Hi-Tech و سرمایه‌گذاری اغلب صرفاً تحسین شده است. اغلب پژوهشگران سایر عوامل پیشرفت زیست‌بوم (مانند سرمایه دانشی و سرمایه مالی) را پذیرفته‌اند، اما در اکثر موارد ارتش اسرائیل صرفاً به عنوان یک «شتاب‌دهنده برای فناوری پیشرفته و تحقیق و توسعه» شناخته شده است[3].

ارتباط حوزه نظامی و فناوری در تحقیقات آکادمیک

با این‌حال رابطه میان ارتش و صنعت فناوری به شکل دقیقی در ادبیات آکادمیک بررسی نشده است. تمرکز اصلی پژوهش‌های کنونی بر پاسخ به این پرسش بوده که صنعت فناوری اسرائیل چطور رشد و توسعه پیدا کرد. پاسخ‌های به این پرسش را می‌توان در سه مورد خلاصه کرد:

• «صورت‌بندی خوشه‌ای»[4]
• رشد مشترک مرحله‌ به مرحله صنعت[5]
• پیامدهای سیاست‌گذاری‌های برنامه‌ریزی‌شده دولت[6]

در اغلب مطالعات در حوزه توسعه زیست‌بوم فناوری، نقش ارتش و خدمت سربازی در توسعه صنعت فناوری در همه جای دنیا «حیاتی» خوانده شده[7] و مورد اسرائیل نیز در همین راستا فهمیده می‌شود. در آثار علمی خدمت نظامی به عنوان «منبع اصلی انتقال دانش»[8] و «همکار مشتاق[9]» یا بخشی از سیاست سرمایه‌گذاری دولتی[10] شناخته می‌شود. اما آن بخش از خدمت نظامی که بیشترین توجه را به خود اختصاص داده، یگان‌های نخبه فناورانه است. به‌طور مثال هانیگ (Honig) بر اهمیت مشارکت نیروهای سابق این یگان‌ها در فعالیت‌های سرمایه‌گذاری و استارتاپ‌ها تاکید می‌کند[11]؛ برزنیتز (Breznitz) تقویت ناخواسته فضای عمومی در حوزه فناوری پیشرفته و نوآوری نرم‌افزاری توسط ارتش اسرائیل را مطالعه کرده است[12] و معتقد است که سرمایه‌گذاری دولت در ایجاد مراکز نرم‌افزاری برجسته نظامی باعث شده تا علم و نیروی انسانی از این حوزه به بخش خصوصی سرریز کند و به یک نقطه کلیدی در صنعت فناوری پیشرفته اسرائیل بدل شود. این روایت در مطالعه پرمان (Perman)[13] نیز تقویت شده که مشارکت نیروهای نخبه نهادهای اطلاعاتی در صنعت فناوری، متغیر اصلی برای توسعه صنعت فناوری پیشرفته اسرائیل است. هانیگ (Honig)، لرنر (Lerner) و رابان (Raban)[14] نیز در پژوهش خود بر انتقال سرمایه اجتماعی میان خدمت سربازی و شرکت‌های فناوری تاکید کرده‌اند. سنور (Senor) و سینگر (Singer) در کتاب خود استارتاپ‌نیشن: داستان معجزه اقتصادی اسرائیل بر نقش یگان‌های فناورانه در توسعه زیست‌بوم فناوری تاکید کردند و آن را «معادل هاروارد، استنفورد و ام‌آی‌تی برای اسرائیل» خوانده‌اند[15]. در پژوهش دروری (Drori)، الیس (Ellis) و شاپیرا (Shapira) برای دانشگاه استنفورد که با استناد به مصاحبه‌های متعدد با کارکان صنعت فناوری اسرائیل انجام شده، بر نقش یگان‌های فناوری ارتش تاکید شده است[16].

نویسنده مقاله معتقد است با وجود بررسی‌های متعدد پژوهشی میان صنعت فناوری و خدمت نظامی اما نقش ارتش به عنوان یک عامل پیونددهنده اجتماعی نادیده گرفته شده و اغلب خدمت سربازی و ارتش را به عنوان یک شریک، مشتری یا حامی بازار تحقیق و توسعه معرفی کرده‌اند. تنها اندکی از پژوهشگران نقش اجتماعی ارتش را بررسی کرده‌اند، مانند هانیگ و همکارانش که بر روی شبکه‌های اجتماعی، برنیتز بر مهارت‌های فناورانه و سنور و سینگر بر روی سرمایه فرهنگی تاکید کرده‌اند. اغلب موارد اما تنها بر یگان‌های فناورانه متمرکز هستند. در حالی که صنعت فناوری پیشرفته اسرائیل تنها از فارغ‌التحصیلان یگان‌های نخبه جاسوسی تشکیل نشده است.

صنعت فناوری پیشرفته حدود 11 درصد از کل نیروی کار اسرائیل را تشکیل می‌دهد؛ نسبتی که بسیار بالاتر از میانگین‌های جهانی است. نویسنده معتقد است سرمایه نظامی که همان فرایند اجتماعی شدن در طی خدمت سربازی است، ترکیب جمعیت‌شناسانه نیروی کار اسرائیل و از این طریق رفتار و عملکرد آنها را نشان می‌دهد. او معتقد است فرایند اجتماعی شدن در خدمت نظامی منجر به ایجاد مهارت‌های جدید (سرمایه انسانی)، شبکه روابط انسانی (سرمایه اجتماعی) و هنجارهای اجتماعی جدید (سرمایه فرهنگی) می‌شود. وی تجمیع این سه با همدیگر را «سرمایه نظامی» می‌خواند. در این نگاه، سرباز در حال خدمت این سرمایه نظامی را جذب می‌کند (همه یا بخشی از آن) و سپس آن را به حوزه غیرنظامی «صادر» می‌کند؛ مسئله‌ای که به‌خصوص در حوزه صنعت فناوری پیشرفته خود را نشان می‌دهد.

خدمت سربازی و ایجاد سرمایه نظامی

مشارکت غیرنظامیان با ارتش از طریق خدمت اجباری سربازی انجام می‌شود. مرحله اولیه این ارتباط فرایند جذب است که طی آن یک فرد غیرنظامی به یک سرباز و یک فرد حرفه‌ای در امور نظامی تبدیل می‌شود. دانش‌آموزان دبیرستانی پس از ورود به این فرآیند، به سربازان پیاده، تکنسین، نیروی امدادی و… تبدیل می‌شوند.

طبق یافته‌های این مقاله، فرایند رسمی آموزش حرفه‌ای تنها آغاز ماجراست؛ فرایند اصلی عمیق‌تر است و شامل جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی نیز می‌شود. تجمیع این ویژگی‌ها در روند جامعه‌پذیری چیزی است که سرمایه نظامی خوانده می‌شود.

در این مقاله آمده است که نیازهای ارتش در حرفه‌های مشخص تعریف شده و تازه‌کاران هرکدام از فیلترهای مختلف و آموزش‌های مختلف عبور می‌کنند تا این نیازها را برطرف کنند. افراد جذب‌شده طبق ویژگی‌های فیزیکی، پس‌زمینه‌های اجتماعی – اقتصادی، سلامت، سطح آموزش و … دسته‌بندی می‌شوند. برطبق این اطلاعات، نیازهای موجود و تناسب فرد با موقعیت‌ها، ارتش سربازان را به یک مکان یا یک یگان می‌فرستد. پس از انجام نخستین دوره آموزش اولیه که در طی آن افراد جذب شده از وضعیت عادی خود فاصله می‌گیرند و به سرباز تبدیل می‌شوند، دوره‌های آموزش حرفه‌ای شروع می‌شود.

نویسنده در بررسی روند حقیقی سربازی در اسرائیل می‌گوید که سربازان طی دوره‌های آموزشی خود تنها یک مهارت به دست نمی‌آورند؛ بلکه آنچه به وجود می‌آید شبکه‌ای از روابط، دوستان و هنجارهاست. ارتش در رژیم صهیونیستی تنها یک نیروی مسلح نیست بلکه محور هویت اسرائیلی‌ها و وحدت میان آنهاست. ارتش اسرائیل همچنین یکی از اصلی‌ترین نهادها برای جذب و ادغام مهاجرین و اقلیت‌ها شناخته می‌شود. برای بسیاری از افراد خدمت سربازی، نخستین رویارویی فرد با جامعه است و در این سن افراد به دنبال یک مبنا، ارزش و عقاید مشترک می‌گردند.

وضعیت خدمت سربازی؛ نگاهی به معافیت‌ها

با بررسی آماری نسبت سرمایه نظامی با صنعت فناوری پیشرفته می‌توان اطلاعات بهتری را درباره این حوزه بدست آورد. نتایج دو سرشماری[17] انجام شده در این حوزه نشان می‌دهد صنعت فناوری‌های پیشرفته اسرائیل یک صنعت یک‌دست است: یهودی (95.4%)، مذکر (65%)، جوان (70% زیر 40 سال) و تحصیل‌کرده (49%) و کهنه‌سرباز (90%).

با وجود این که خدمت سربازی در اسرائیل اجباری است، اما هیچ حوزه اقتصادی دیگری وجود ندارد که 90% از جمعیت کارکنان آن صنعت به خدمت سربازی رفته باشند.

بایستی بدانیم که به دلیل وجود معافیت‌های مختلف، همه در رژیم صهیونی به سربازی نمی‌روند و انواع معافیت‌ها نیز عبارت‌اند از : عدم تناسب، معافیت پزشکی، معافیت روانی،‌اقامت در خارج، تحصیل تورات[18]، سوابق جنایی، تاهل و… .

نویسنده با بررسی داده‌های مربوط به معافیت‌های سربازی در سال 2013 نتیجه می‌گیرد که از بین کل جمعیت ساکن اراضی اشغالی، ‌تعداد کسانی که سابقه خدمت سربازی داشته‌اند حدود  60 درصد از کل جمعیت است، اما در صنعت فناوری پیشرفته 90% افراد سابقه سربازی دارند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که که در بین نیروهای صنعت فناوری که سابقه سربازی داشته‌اند، حدود 60 درصد از آنها در یگان‌های رزمی یا فناورانه بوده‌اند. این دو دسته از یگان‌ها در مجموع حدود 20% از کل نیروی انسانی ارتش اسرائیل را شامل می‌شوند. این آمار نشان‌دهنده حضور چشمگیر سربازان این یگانها در صنعت فناوری پیشرفته است.

یگان‌هایی که وظایف محوری‌تری در عملیات‌های ارتش دارند، از سرمایه نظامی بیشتری برخوردارند، زیرا ارتش برای آنها توجه و منابع بیشتری را صرف می‌کند.

پژوهش‌هایی که در زمینه نسبت میان سابقه نظامی و تاسیس شرکت‌ها در اسرائیل شده است، نشان می‌دهد که 85.4 درصد از کارآفرین‌ها در اسرائیل سابقه سربازی دارند. همچنین تعداد برجسته‌ای از کارآفرین‌ها بیش از سه سال در خدمت سربازی مانده‌اند؛ در بیش از نیمی از استارتاپ‌ها حداقل یکی از کارآفرین‌ها افسر ارتش بوده است. هر دوی اینها نشان‌شده سطح بالایی از سرمایه نظامی است[19].

منابع:

[1]Military Capital in the Israeli Hi-Tech Industry

[2]https://www.researchgate.net/publication/258834011

[3]Breznitz, D. “The Military as a Public Space – the Role of the Idf in the Israeli Software  Innovation System.” 2002.;

Golany B., De Haan U. “The Land of Milk, Honey and Ideas: What Makes Israel a Hotbed for Entrepreneurship and Innovation?” In Global Perspectives on Technology Transfer and Commercialization ed Butler J.,  Gibson, D., 130-48. Cheltenham: Edward Edgar 2011

[4]Piore, L.; Sable, C. The Second Industrial Divide: Possibilities for Prosperity. New York: Basic Books, 1984.;

 Porter, M. “Cluster and the New Economic of Competition. .” Harvard Business Review 76, no. 6 (1998): 77-90. ;

Saxenian, A. Regional Advantage: Culture and Competition in Silicon Valley and Route 128. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1994.

[5]Avnimelech, G. ” A Five-Phase Entrepreneurial Oriented Innovation and Technology Policy

Profile: The Israeli Experience.” European Planning Studies. 16, no. 1 (2008): 81-98.;

 Tabuel, M. “The Innovation System of Israel: Description, Performance and Outstanding Issues.” In National Innovation Systems, ed R. Nelson, 476-502. Oxford: Oxford University Press, 1993.

[6]Aharoni, Y. Structure and Performance in the Israeli Economy. Tel Aviv: Cherikover Press.,1976

 Aharoni, Y. The Political Economy of Israel. Tel Aviv: Am Oved, 1991.;

 Levi-Faur, D. The Visible Hand: State-Directed Industrialization in Israel. Jerusalem: Yad Ben-Zvi, 2001.

[7]Kash, E. Perpetual Innovation – the New World of Innovation. New York: Basic Books, 1989.;

Leslie, W. “The Biggest ‘‘Angel’’ of Them All: The Military and the Making of Silicon Valley.”

In Understanding Silicon Valley, ed M. Kenny, 48-67. Stanford: Stanford University Press,2000.

Rosenberg, N. “Civilian Spillovers from Military R&D Spending: The U.S. Experience

since World War Ii.” In Strategic Defense and the Western Alliance, ed L. Sanford, R. Willoughby. Lanham: Rowman & Littlefield, 1987

[8]Avnimelech, G.; Tabuel, M. “Venture Capital Start-up Co-Evolution and the Emergence and Development of Israel’s New High Tech Cluster.” Economics of Innovation and New Technology 13, no. 1 (2004): 33-60. ;

Breznitz, D. Innovation and the State: Political Choice and Strategies for Growth in Israel, Taiwan and Ireland. New Haven: Yale University Press, 2007

De Fontenay, C., Carmel, E. “Israel’s Silicon Wadi: The Forces Behind Cluster Formation.” Stanford Institute for Economic Policy Research 2002.;

Megiddo, D. “The Hidden “Secret” of Israeli Medical Technology.” IVC – Israel Venture Capital & Private Equity Journal 5, no. 1 (2005): 14-19.

[9]Honig, B. “Israel and the Ict: The Case of an Industrial Transformation.” In International Labour Organization, CD: World Employment Report 2001, Life at Work in the Information Economy. Geneva, 200

Kipnis, B. “Attributes of Israel׳S Start-Ups: Conceptual Review and Observations.” Horizons in Geography No. 61-60 (2004): 61-76

[10]Tajtenberg, M. “Innovation in Israel 1968-1997: A Comparative Analysis, Imprinting and Organizational Change.” Research Policy. 30, no. 3 (2001): 363-89

[11]Honig, B. “Israel and the Ict: The Case of an Industrial Transformation.” In International Labour Organization, CD: World Employment Report 2001, Life at Work in the Information Economy. Geneva, 200

[12]Breznitz, D. “The Military as a Public Space – the Role of the Idf in the Israeli Software  Innovation System.” 2002

[13]Perman, S. Spies Inc. New Jersey: Pearson, 2005

[14]Honig , B. , Lerner M. and Raban Y. “Social Capital and the Linkages of High-Tech Companies to the Military Defense System: Is There a Signaling Mechanism?” Small Business Economics 27, no. 4 (2006): 419-37

[15]Senor, D.; Singer S. Start-up Nation: The Story of Israel’s Economic Miracle. Boston: Twelve Publishing, 2009

[16]Drori, I.; Ellis, S.; Shapira, Z. The Evolution of a New Industry. T. Stanford: Stanford University Press, 2013.

[17](ICBS 2007 and Ethosia 2012)

[18] یا Torato Omanuto (תורתו אומנותו)

[19]Honig , B. , Lerner M. and Raban Y. “Social Capital and the Linkages of High-Tech Companies to the Military Defense System: Is There a Signaling Mechanism?” Small Business Economics 27, no. 4 (2006): 419-37