در 27 ژانویه 2025 استارتاپ چینی «دیپ‌سیک» از مدل هوش مصنوعی جدید خود رونمایی کرد که توانسته بود عملکردی مشابه نمونه‌های آمریکایی داشته باشد.
واکنش بازارهای آمریکایی به این اتفاق دیدنی بود:
- انویدیا با سقوط 17 درصدی ارزش سهام خود روبرو شود و در یک روز کاری حدود 590 میلیارد دلار از حجم بازارش کاسته شد. این بیشترین خسارت ثبت‌شده در یک روز در تاریخ بازار سهام آمریکا بود[1][2].
- برادکام نیز 17.4 درصد از ارزش خود را از دست داد و 200 میلیارد دلار خسارت دید.
- TSMC سهام ثبت‌شده در بازار نیویورک این شرکت حدود 13 درصد سقوط کرد.
- ASML شرکت انحصاری هلندی تامین‌کننده تجهیزات لیتوگرافی حدود 7 درصد از ارزش سهام خود را از دست داد؛ با این که اساساً شرکتی اروپایی است و در بازارهای سهام آمریکا حضور ندارد.
در مجموع ارزش بازار سهام نزدک آمریکا با کاهش 3.07 درصدی روبرو شد و 1 تریلیون دلار از ارزش بازار شرکتهای فناوری آمریکایی تنها در یک روز کم شد[3].
شرکت چینی تنها یک مقاله منتشر کرده بود و از یک مدل متن باز رونمایی کرده بود تا نشان دهد «صنعت فناوری» را باید آسیب‌پذیرترین ستون اقتصادی آمریکا دانست.
صد و پنجاه روز جنگ ایران و آمریکا و خسارت 113 میلیارد دلاری
جنگ 40 روزه میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران نیز پیامدهای اقتصادی مهمی به همراه داشت. برآوردهای متعددی درباره خسارات جنگ منتشر شده و یکی از بیشترین رقم‌ها را «شاخص صلح جهانی» (GPI) تعلق دارد که برطبق محاسبات این موسسه ادامه جنگ می‌تواند بر اقتصاد جهان خسارتی 2.2 تریلیون دلاری در سال به همراه داشته باشد که عمده آن به خاطر اخلال در تنگه هرمز ایجاد می‌شود.[4] موسسه آمریکایی ضد جنگ WarCosts برآورد می‌کند جنگ ایالات متحده با ملت ایران در طی 150 روز معادل 113 میلیارد دلار برای مالیات‌پردازان آمریکایی هزینه داشته است[5].
ضربه‌ای که رونمایی از مدل هوش مصنوعی دیپ‌سیک در یک روز به اقتصاد آمریکا وارد کرد، 10 برابر بیشتر از برآوردها راجع به هزینه جنگ ایران برای آمریکا در طی 150 روز است. البته باید دقت کرد ضربه دیپ‌سیک به نوعی قیمت‌گذاری مجدد در بازار منجر شد که تا حد زیادی خسارت واردشده به اقتصاد آمریکا قابل برگشت است. اما هزینه‌های جنگ ایران تنها اقتصادی نیست و تلفات و ویرانی زیرساختها به همان اندازه برگشت‌پذیر نیستند. اما توجه به این اعداد می‌توانند به ما نشان دهد که یک روز اخبار مربوط به مدل هوش مصنوعی چینی تقریباً یک تریلیون دلار از ارزش بازار فناوری ایالات متحده را از بین برد – تقریباً کل برآورد خسارت اقتصادی جهانی سالانه مربوط به جنگ واقعی ایران و تقریباً ده برابر هزینه مستقیم 108 روزه جنگ که بر خزانه داری ایالات متحده تحمیل کرد. این هشدار مهم است و نباید آن را نادیده گرفت: سقوط DeepSeek یک قیمت گذاری مجدد در بازار بود که تا حد زیادی در هفته های بعدی قابل برگشت بود، در حالی که هزینه های جنگ – سربازان کشته شده و غیرنظامیان، زیرساخت های ویران شده، هزینه های مالیات دهندگان پایدار – به همان شیوه قابل برگشت نیستند. اما توجه به این اعداد نشان می‌دهد ساختار اقتصادی ایالات متحده در مقابل چه نوع خطراتی بیشتر آسیب‌پذیر است و در مقابل کدام تهدیدها از آمادگی بیشتری برخوردار است.
اقتصاد ایالات متحده اساساً بر پایه پیش‌فرض سلطۀ فناورانه آمریکا پا گرفته و از همین‌روست که رونمایی از یک مدل هوش مصنوعی چینی چون می‌تواند تهدید مستقیم و جدی این سلطه فناوری است، درد بیشتری برای اقتصاد آمریکا ایجاد می‌کند.
کیمی K2 و کیمی K3 بمب 2.8 تریلیون پارامتری چین
شرکت هوش مصنوعی چینی مون‌شات (Moonshot AI) در 2025 با رونمایی از مدل Kimi K2 (با حدود 1 تریلیون پارامتر) و ژوئیه 2026 با رونمایی از Kimi K3 (با 2.8 تریلیون پارامتر) توانست مدلی سبک و کم‌حجم اهمیت گلوگاه فناوری را نشان داد. انتشار نسخه جدید این هوش مصنوعی پیامدهای زیادی بر بازار آمریکا گذاشت؛ بازار نزدک 1.40 درصد، S&P 500 با 1.01 درصد کاهش داشتند و سهام انویدیا 2.2 درصد کاهش (111 میلیارد دلار خسارت)، اینتل با 2.0 درصد، سان‌دیسک با 4.0 درصد و اپلاید متریالز با 5.6 درصد کاهش روبرو شدند[6]. برآورد شده که رونمایی از این نسخه جدید هوش مصنوعی توانسته 3.3 تریلیون دلار به بازار صنعت نیمه‌رسانا آمریکا خسارت وارد کند[7].
چین زنجیره تامین صنعت نیمه‌رسانای جهان را تغییر می‌دهد
فناوری لیتوگرافی و علی‌الخصوص تجهیزات پرتو الکترومغناطیسی با طول موج بسیار کوتاه (EUV) نقشی اساسی در صنعت نیمه‌رسانا و تولید تراشه‌های نانومتری دارد. تا به‌حال ماشین‌های EUV به‌شکل کاملاً انحصاری توسط شرکت هلندی ASML تولید می‌شود. این شرکت به تنهایی یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های در اختیار ایالات متحده بود که بتواند مانعی جدی در مسیر دسترسی چین به چیپ‌ست‌های پیشرفته ایجاد کند و از سال 2019 با وضع تحریم‌هایی علیه چین این هدف پیش گرفته شده بود. اما در روزهای اخیر اتفاقی جالب در این زمینه رخ داد:
یک شرکتی یک شرکت چینی ناشناس شروع به تولید ابزار لیتوگرافی پیشرفته (DUV) کرده که انتظار می رود مواد تولیدشده توسط آن در کمتر از یک سال در اختیار بزرگترین شرکتهای چینی حوزه نیمه‌رسانا یعنی SMIC و CXMT برسد. با این که برخی از تحلیلگران اروپایی تاکید دارند این به منزله جهش علمی چین نیست و این تجهیزات هنوز به سطح ابزارهای EUV شرکت هلندی نرسیده است؛ اما آنچه اهمیت دارد شکستن انحصار است.
به دنبال انتشار این خبر این شرکت مهم هلندی حدود 6 درصد از ارزش خود را در یک روز از دست داد و با خسارتی 44 میلیارد دلاری روبرو شد.
تنگه هرمز اهرمی دفاعی است؛ با دفاع نمی‌توان جنگی وجودی را تمام کرد.
تجربه جنگ 40 روزه به ما نشان داد این گلوگاه‌ها هستند که می‌توانند تعیین‌کننده باشند و در نهایت امروز همه متفق‌القول هستند که تنگه هرمز به عنوان گلوگاه مهم انرژی و ترانزیت جهان بود که توانست برای ایران بازدارندگی ایجاد کند. علاوه بر این در این جنگ ما شاهد بودیم برای نخستین بار زیرساخت ابری ایالات متحده و شرکتهای فناوری آن هدف حملات نظامی مستقیم قرار بگیرد و سپس شرکتهای فناوری آمریکایی مانند گوگل، اوراکل، پالانتیر و انویدیا تهدید شوند.
طبیعتاً ایران مانند چین نمی‌تواند صرفاً با راه‌اندازی مدل هوش مصنوعی به اقتصاد ایالات متحده آسیب وارد کند. اما ایران نیز می‌تواند آسیب‌پذیر بودن گلوگاه‌های فناوری آمریکایی را به جهان نشان دهد. شرکتهایی که امروزه با ارزشی بسیار بالا در بازارهای جهان معامله می‌شوند، بیش از هرچیز بر اعتبار و برند خود تکیه دارند. شناسایی این گلوگاه‌ها، برنامه‌ریزی و داشتن سیاست منسجم می‌تواند این گلوگاه مهم سلطه آمریکا را در دسترس ایران قرار دهد.
این گلوگاه‌ها هستند که سرنوشتها را تعیین می‌کنند.
