اتاق بازرگانی و صنعت اسرائیل – آذربایجان (IACCI) در مجمع بین‌المللی سرمایه‌گذاری آذربایجان ۲۰۲۶ که ۲۵ و ۲۶ سپتامبر در باکو برگزار شد، حضور یافت و اعلام کرد دیدارهای تجاری این نهاد بر گسترش روابط اقتصادی رژیم صهیونیستی و آذربایجان، شناسایی فرصت‌های جدید همکاری و سرمایه‌گذاری و ایجاد مشارکت میان فعالان اقتصادی طرفین متمرکز بوده است. این مجمع با مشارکت دولت آذربایجان و با هدف معرفی ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری این کشور به سرمایه‌گذاران بین‌المللی برگزار شد.
این نهاد یکی از حلقه‌های مهم حضور اقتصادی رژیم صهیونیستی در آذربایجان به شمار می‌رود.
IACCI چگونه شکل گرفت؟
ایده ایجاد اتاق بازرگانی مشترک اسرائیل و آذربایجان در سال ۲۰۱۲ توسط آلکس کاپلون (Alex Kaplun) مطرح شد؛ کارآفرین اسرائیلیِ آذربایجانی‌تبار که پیش از مهاجرت به اسرائیل در آذربایجان زندگی و تحصیل کرده بود و پس از مهاجرت نیز فعالیت حرفه‌ای خود را در صنعت فناوری و کسب‌وکار اسرائیلی ادامه داد. در عمل، ارتباط شخصی کاپلون با آذربایجان و سابقه فعالیت او در فضای اقتصادی اسرائیل زمینه را برای شکل‌گیری این ایده فراهم کرد.
کاپلون در اکتبر ۲۰۱۲ اعلام کرد که برای تشکیل این نهاد، طبق قوانین اسرائیل دست‌کم ۳۰ کارآفرین اسرائیلی موردنیاز است و در آن زمان ۳۸ تاجر اسرائیلی برای مشارکت در این پروژه اعلام آمادگی کرده بودند. این افراد شامل مدیران عامل، رؤسا و مدیران ارشد شرکت‌های پیشرو اسرائیلی در حوزه‌هایی مانند انرژی، ارتباطات، فناوری پیشرفته و آموزش بودند. او هدف از ایجاد این ساختار را استفاده از ظرفیت‌های موجود و توسعه‌نیافته در روابط تجاری دو طرف و گسترش همکاری‌های اقتصادی از مسیر بخش خصوصی عنوان کرد.
این ساختار به‌عنوان یک نهاد مشترک، بستری برای ارتباط مستقیم میان فعالان بخش خصوصی و نهادهای اقتصادی دو طرف فراهم می‌کند و بستری برای توسعه روابط تجاری و اقتصادی میان اسرائیل و آذربایجان به شمار می‌رود. خدمات آن نیز شرکت‌های کوچک و متوسط (SME)، شرکت‌های بزرگ و فعالان اقتصادی دو طرف را که به دنبال ورود به بازارهای اسرائیل و آذربایجان یا گسترش فعالیت خود در این بازارها هستند، هدف قرار می‌دهد.
این اتاق در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳ به‌صورت رسمی توسط وزارت دادگستری اسرائیل ثبت شد و نخستین جلسه بنیان‌گذاران آن در اواخر اوت همان سال برگزار شد. کاپلون در مصاحبه‌ای در نوامبر ۲۰۱۳ تأیید کرد که فعالیت رسمی سازمان حدود دو تا سه ماه قبل آغاز شده است.
اتاق بازرگانی اسرائیل – آذربایجان در ادامه فعالیت خود روابط نزدیکی با نهادهای اقتصادی اسرائیلی، از جمله مؤسسه صادرات اسرائیل (Israel Export Institute)، انجمن تولیدکنندگان اسرائیل (Israel Manufacturers Association)، فدراسیون اتاق‌های بازرگانی و همچنین وزارتخانه‌های دولتی و سفارت اسرائیل در باکو برقرار کرده است. در سمت آذربایجان نیز این نهاد با سازمان‌ها و تشکل‌های اقتصادی همچون آژانس توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط جمهوری آذربایجان (KOBIA) و کنفدراسیون کارآفرینان آذربایجان (ASK) همکاری داشته است.
زمینه اقتصادی شکل‌گیری IACCI
اتاق بازرگانی اسرائیل – آذربایجان در بستر روابطی شکل گرفت که از دهه ۱۹۹۰ به‌تدریج گسترش‌یافته بود. اسرائیل استقلال آذربایجان را در ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱ به رسمیت شناخت و از ۷ آوریل ۱۹۹۲ روابط دیپلماتیک برقرار کردند. سفارت اسرائیل در باکو در سال ۱۹۹۳ آغاز به کارکرد و آذربایجان نیز در مارس ۲۰۲۳، پس از تلاش‌های بسیار سفارت خود را در اسرائیل افتتاح کرد.
در سه دهه بعد، همکاری طرفین حوزه‌هایی مانند انرژی، تجارت، کشاورزی، فناوری، امنیت سایبری، داروسازی، سرمایه‌گذاری و حمل‌ونقل را در بر گرفت. وزارت خارجه آذربایجان، اسرائیل را یکی از شرکای مهم اقتصادی این کشور معرفی کرده و بر ظرفیت توسعه همکاری در بخش‌های مختلف تأکید کرده است.
حجم تجارت دوجانبه نیز در سال‌های اخیر افزایش قابل‌توجهی داشته است. بر اساس داده‌های وزارت خارجه آذربایجان، ارزش تجارت دو طرف در سال ۲۰۲۲ به حدود ۱.۷۲ میلیارد دلار رسید. با این‌حال، ساختار تجارت دوجانبه به‌شدت تحت‌تأثیر انرژی قرار دارد. بر اساس داده‌های مؤسسه صادرات اسرائیل، حدود ۹۹.۴ درصد صادرات آذربایجان به اسرائیل در سال ۲۰۲۲ مربوط به سوخت‌های فسیلی، نفت و محصولات مرتبط با آن بوده است.
در مقابل، کالاهای صادراتی اسرائیل به آذربایجان تنوع بیشتری داشته‌اند و بخش‌هایی مانند مواد شیمیایی، ماشین‌آلات و تجهیزات برقی را شامل می‌شوند. همین ساختار، موضوع تنوع‌بخشی به روابط اقتصادی طرفین را به یکی از محورهای گفت‌وگوهای اقتصادی تبدیل کرده است.
از نفت و انرژی تا فناوری، کشاورزی و امنیت سایبری
انرژی کماکان یکی از مهم‌ترین پایه‌های روابط اقتصادی اسرائیل و آذربایجان است. آذربایجان از تأمین‌کنندگان اصلی نفت اسرائیل محسوب می‌شود و در سال‌های اخیر دو طرف درباره سرمایه‌گذاری و پروژه‌های انرژی نیز گفت‌وگو کرده‌اند.
در کنار انرژی، کشاورزی و مدیریت آب یکی از حوزه‌های موردتوجه باکو است. مقام‌های آذربایجان بارها از تجربه اسرائیل در زمینه مدیریت منابع آب، شیرین‌سازی آب، آبیاری، مقابله با بیابان‌زایی و کشاورزی در مناطق خشک استقبال کرده‌اند. برای مثال در سال 2022، دو شرکت از آذربایجان و اسرائیل که متخصص در مدیریت منابع آب هستند، سندی مبنی بر ایجاد یک بستر همکاری جدید برای انتقال بهترین شیوه های اسرائیل به آذربایجان، گسترش قابلیت های فناوری و معرفی ابزارهای نوآورانه امضا کردند.
حوزه فناوری نیز جایگاه روبه‌رشدی پیدا کرده است. وزارت خارجه آذربایجان از فعالیت شرکت‌های اسرائیلی در حوزه‌های فناوری اطلاعات و امنیت سایبری در این کشور یاد کرده است. همکاری‌های جدیدتر نیز به حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، دیجیتال‌سازی، امنیت سایبری و توسعه استارتاپ‌ها گسترش‌یافته است. در این چارچوب، دو طرف در فوریه ۲۰۲۶ تفاهم‌نامه‌ای در حوزه هوش مصنوعی با محورهایی چون زیرساخت‌های ابررایانه‌ای، پژوهش مشترک و توسعه نیروی انسانی امضا کردند. همکاری‌های آموزشی و پژوهشی در امنیت سایبری و یادگیری ماشین، از جمله از طریق مؤسسه فناوری تخنیون و شماری از دانشگاه‌های اسرائیل، و نیز همکاری صنایع هوافضای اسرائیل با نهادهای آذربایجانی در حوزه‌هایی مانند فناوری کوانتومی و فضا، از دیگر ابعاد این تعاملات است.
علاوه بر آن همکاری نظامی و نظامی-فنی یکی از محورهای مهم روابط آذربایجان و اسرائیل است و سابقه آن به اوایل دهه ۲۰۰۰ بازمی‌گردد. در سال ۲۰۰۴، قراردادی برای تأمین تسلیحات اسرائیلی تولیدشده در ترکیه برای آذربایجان به امضا رسید. در سال ۲۰۰۹، شرکت دفاعی اسرائیلی البیت سیستم (Elbit Systems) دفتر نمایندگی خود را در آذربایجان افتتاح کرد و در همان سال، آذربایجان و یک شرکت اسرائیلی برای تولید مشترک هواپیماهای بدون سرنشین وارد همکاری شدند. حاصل این همکاری، شرکت آزاد سیستم (AZAD Systems Co.) بود که ۵۱ درصد سهام آن در اختیار طرف آذربایجانی قرار داشت. این شرکت از مارس ۲۰۱۱ تولید پهپادهای Orbiter و Aerostar را در آذربایجان آغاز کرد.
همکاری تسلیحاتی دو طرف در سال‌های بعد نیز گسترش یافت. بر اساس منابع مورد استناد، ارزش خرید تجهیزات نظامی آذربایجان از اسرائیل در سال ۲۰۱۲ به بیش از ۱.۶ میلیارد دلار رسید و تا سال ۲۰۱۶ ارزش قراردادهای تسلیحاتی دو طرف به حدود ۶ میلیارد دلار افزایش یافت. پهپادها از مهم‌ترین اقلام این همکاری بودند و سامانه‌های بدون سرنشین اسرائیلی به یکی از اجزای مهم توانمندی‌های نظامی آذربایجان تبدیل شدند. در سال‌های بعد، آذربایجان در کنار تجهیزات اسرائیلی، به‌ویژه در حوزه پهپادها، همکاری نظامی خود با ترکیه را نیز گسترش داد.
در حوزه سامانه‌های موشکی نیز آذربایجان اولین و تنها کشوری بود که صنایع هوافضای اسرائیل (IAI) ، سامانه موشکی LORA خود را که یک موشک بالستیک تاکتیکی متحرک با سوخت جامد است، در اختیار این کشور قرار داد.
در همین چارچوب، IACCI در فوریه ۲۰۲۳ همراه با آژانس توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط جمهوری آذربایجان، مرکز تحلیل و هماهنگی انقلاب صنعتی چهارم و چند نهاد اقتصادی و نوآوری آذربایجان، مجمع نوآوری آذربایجان–اسرائیل (Azerbaijan-Israel Innovation Forum) را برگزار کرد. این رویداد با حضور مقام‌های دولتی، انجمن‌های تجاری، دانشگاه‌ها، کارشناسان و فعالان اقتصادی برگزار شد و تبادل تجربه میان شرکت‌های اسرائیلی و آذربایجانی در زمینه فناوری‌های مورد استفاده در کشاورزی و آموزش و همچنین جلسات دوجانبه میان استارتاپ‌ها و فعالان اقتصادی را در بر داشت.
این همکاری‌ها در حوزه سرمایه‌گذاری و استارتاپ نیز دنبال شده است. در سال ۲۰۲۰، کاپلون در دیدار با مرکز تحلیل اصلاحات اقتصادی و ارتباطات آذربایجان درباره توسعه اقتصاد دیجیتال، جذب سرمایه‌گذاری جهانی برای استارتاپ‌های آذربایجانی و پروژه‌های مشترک برای توسعه اکوسیستم استارتاپی گفت‌وگو کرد.
درواقع IACCI یک نمونه از شبکه‌های تجاری مورد استفاده اسرائیل برای گسترش حضور اقتصادی خود در منطقه است. ظرفیت چنین شبکه‌هایی امکان ارتباط مستمر میان شرکت‌ها، سرمایه‌گذاران و نهادهای اقتصادی اسرائیلی و بازارهای منطقه را فراهم می‌کنند؛ علی الخصوص اینکه برخی از این قراردادهای تنظیم شده، بلند مدت نیز می‌باشند. تجربه آذربایجان نشان می‌دهد که این حضور علاوه بر مسئله‌ی انرژی، بخش‌های راهبردی نظیر سرمایه‌گذاری در فناوری‌های مختلف، کشاورزی، آب، امنیت سایبری و استارتاپ‌ها را دربر می‌گیرد و این امکان را به رژیم می‌دهد تا در قبال تامین انرژی خود، بتواند نفوذ خود را در اطراف ایران گسترده‌تر کرده و بخش‌های مختلف فناوری کشورهای منطقه را به دانش خود بیش از پیش وابسته کند.
